«Course towards the future: modernization of Kazakhstan’s identity»

«Переход на латиницу имеет глубокую историческую логику»
В программной статье Президента Республики Казахстан Н. А. Назарбаева «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания» определены стратегические ориентиры перехода казахского алфавита на латинскую графику.
Президентом отмечено: «Переход на латиницу также имеет свою глубокую историческую логику. Это и особенности современной технологической среды, и особенности коммуникаций в современном мире, и особенности научно-образовательного процесса в ХХI веке».
Реализация программы перехода казахского алфавита на латиницу, запланированная на период до 2025 года, обусловлена необходимостью более масштабного и интенсивного процесса интеграции Казахстана в современное геополитическое пространство.
Это объективное требование времени, продиктованное целым рядом факторов, в числе которых лингвистический, собственно языковой аспект данного процесса представляется наиболее трудоемким. В плане реализации программы перехода на латинскую графику была обозначена следующая задача: «…до конца 2017 года необходимо с помощью ученых и широкой общественности принять единый стандартный вариант казахского алфавита в новой графике, а с 2018 года начать подготовку учебников для средней школы. Для чего в ближайшие два года необходимо провести организационную и методическую работу».
Опыт перехода тюркоязычных стран на латиницу — это результат длительного процесса, в основе которого такой эмпирический постулат, как длительность использования в истории тюркского мира нескольких систем письма. К примеру, к началу 19-го века большинство тюркских литературных языков обладали опытом существования в арабографической среде. Первый этап перехода на латиницу был провозглашен в 1926 году на первом Всесоюзном тюркологическом съезде, где было принято решение о переводе тюркских языков СССР на единый алфавит на основе латинской графики. В конце 30-х годов был осуществлен перевод алфавитов тюркских языков на кириллицу. Типологические параметры данной языковой ситуации предполагают анализ социолингвистических составляющих этого процесса в таких тюркоязычных странах, как Турция, Азербайджан, Узбекистан, Туркменистан, где процесс перехода на латиницу был осуществлен в разные периоды и с различной степенью интенсивности. В ноябре 1991 года в Стамбуле состоялась конференция представителей тюркских республик, поддерживающих переход на латиницу, максимально приближенную к тюркскому алфавиту. Для тюркского мира переход на латиницу как альтернативную форму письменности стал решением, продиктованным целым комплексом факторов, определивших вектор языкового строительства. Вполне очевидным представляется то, что переход на латиницу не только оправдан с точки зрения цикличности развития письменной традиции, так как в истории тюркских языков наблюдается переход с арабского алфавита на латиницу, далее на кириллицу и современную латиницу. Актуальный аргумент необходимости перехода на латиницу — это объективно более широкий диапазон коммуникации в современном информационном пространстве и более интенсивные темпы интеграции Казахстана в международное сообщество.

Аманбаева Галина Юсуповна,
заведующая кафедрой русского языка и литературы им. Г. А. Мейрамова Карагандинского государственного университета им. Е.А. Букетова

К вопросу модернизации казахского языка
Президент Республики Казахстан Н. А. Назарбаев своим волевым решением поручил до 2025 года перейти с казахского алфавита на латинский. Глава государства заявил: «К 2025 году мы должны перевести на латинский алфавит делопроизводство, периодическую печать, пособия. Уже сейчас необходимо начать эту работу».
Реформа казахского языка обусловлена историческими предпосылками, главной целью которых является повышение глобальной конкурентоспособности. Переход на латинскую графику позволит не только модернизировать казахский язык, но и раскрыть все его бесценное богатство, накопленное веками. Язык является не только средством коммуникации, но и мощным средством духовного возрождения и укрепления национальной идентичности.
В истории развития казахского языка уже была попытка перехода на латиницу. Это случилось в 1929 году, когда подражали прогрессивному деятелю того времени Ататюрку: он, стремясь приблизиться к прогрессивной Европе, сменил арабский алфавит на латинский. Главная проблема того перехода на латинскую графику заключалось в том, что латиница пришла без языка, как простой механический набор знаков. Сегодня же казахский язык имеет богатую историю и особое культурное наполнение. Переход с казахского алфавита на латинский сыграет огромную роль в познании национальной идентичности через произведения великих казахских поэтов и писателей. Переход на латинскую письменность позволит облегчить процесс перевода классических произведений и будет только способствовать сближению разных стран. В современном мире язык является не только объектом, но и посредником, благодаря его возможностям мы выражаем себя и окружающий нас мир.
Переход на латинскую графику – это дело не одного дня. Сегодня каждый должен задуматься над тем, какой вклад он может внести в процесс модернизации языка. Никто не должен остаться в стороне. Ведь предстоит еще начать подготовку кадров для преподавания нового алфавита и подготовку учебников. Много работы предстоит в направлении ускоренной интеграции в мировое научно-образовательное, технологическое и коммуникационное пространство. А это требует сил и возможностей от каждого специалиста в той или иной области. С другой стороны, это позволит приобщиться к достижениям мировой науки и техники. Ведь сегодня любой гаджет, интернет, компьютер – это информация на латинском алфавите. Все это создает благоприятные условия для массового овладения английским языком, а также позволит интегрировать Казахстан в глобальный англоязычный мир.
Сегодня каждый должен осознавать всю важность исторического момента, проявить социальную активность, гражданскую ответственность. Этот важный шаг открывает перед нами огромные возможности и вместе с тем возлагает высокую ответственность перед будущим поколением.

Жумабеков Мейрам Кенесович,
к. ф. н., доцент, заведующий кафедрой журналистики
Карагандинского государственного университета им. Е.А. Букетова

Қазақ жазуын латын графикасына көшіруде әлемдік оң тәжірибеге сүйену
Мажитаева Шара
ф.ғ.д., профессор
Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті

Қазақ жазуын латын графикасына көшіруде әлемдік оң тәжірибеге сүйену

Жазу – адамзат ақыл-ойының үлкен жетістігі. Кез-келген халықтың тарихы жазба тілмен тікелей байланысты қалыптасып, барлық рухани және материалдық құндылықтар деңгейі жазба мәдениетінен көрінетіндіктен жазу тарихы жалпы адамзат тарихының бір саласы ретінде қарастырылады.
Әлемдегі бүкіл халықтар секілді қазақ халқы да өзінің тарихи өрлеуі барысында саяси, қоғамдық әлеуметтік жағдайларға байланысты әр түрлі жазу үлгілерін қолданды.
Мақалада кейінгі кезде қазақ жазуын латын графикасы негізіндегі алфавитке ауыстыру мәселесінің қызу көтеріліп жатқандығы, латын графикасына ауысқан түркі тілдес республикалардың (Әзірбайжан, Түркменстан, Өзбекстан) оң тәжірибелерін зерттеп, латын графикасына көшу мәселесін қарастырып жатқан ғалымдардың еңбектерін зерделеу қажеттігі сөз болады.

Қазақ мәдениеті тарихында алфавит, емле мәселесінің өз орны бар. Өйткені жазу – мәдениеттің ажырамас бір бөлшегі.
Жалпы жазу – әрбір халықтың рухани, мәдени өсуін, даму деңгейін көрсететін әлеуметтік мәні зор құбылыс, адамның рухани байлығының үлкен жетісітігі. Жазусыз мәдениет те, әдебиет те, ғылым да дамымас еді. Оның адамзат өміріндегі маңызын көптеген ғалымдар өз еңбектерінде атап айтқан.
Қазақ жерінде алғаш қолданылған жазулардың шығу төркіні жөнінде көптеген еңбектер жазылса да, әлі де болса зерттелмей жатқан жазу түрлері бар. Ондай жазулар жөнінде М.Дүйсенов, М.Мырзахметов, Т.Қабаев т.б. өз мақалаларында, Ғ.Айдаров, Р.Сыздықова, Н.Оралбаева, Н.Уәлиев, М.Қ.Ескеева, Қ.Күдерина, Қ.Сартқожа, Г.М.Мамырбекова т.б. ғалымдар қомақты еңбектер жазып, олардың қазақ халқының өміріндегі маңызы туралы айтып талдады. Қазақ халқы Қазан төңкерісінен (1917) бұрын және одан кейін араб жазуын (1929 жылға дейін) пайдаланды. Араб жазуының қазақ жерінде басқа жазулармен салыстырғанда ұзақ уақыт қолданылғаны мәлім.
ХХ ғасыр басында тікелей оқу-ағарту ісімен немесе әдеби­етпен айна­лысқандарды ғана емес, бүкіл қазақ қоғамын алаңдатқан үлкен проблема болды. Қазақ халқы өзге түркі халықтары сияқты 4-5 ғасыр бойы араб жазуын пайдаланды. Көпшілікке мәлім, қазақ жа­зуын (араб гра­фи­касы негізіндегі) басқа графикаға көшіру мәселесі ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бас­тап көтерілген болатын. Сол уақыттағы бас­пасөз беттерінде араб жазуының кемшілік жақтарын, оның түркі тілдеріне жарамсыздығын айтып сынаған мақалалар көптеп кез­де­седі. Кей мақаланың авторлары араб жазуының қазақ ті­лі­нің ды­быс­тық жүйесін толық бере ал­май­тындығын, бас әріптердің, тыныс белгілерінің жоқ­тығы оқу­да қиындық ту­ғызатынын көрсете келіп, қазақ жазуын жетілдіру керек не басқа алфавит алу керек деген пікір айтады. Қа­зақ оқы­ғандары, оның ішінде Ы.Ал­тын­сарин тәрізді ағар­тушылар, қазақтың ұлттық жазба әдеби тілін қа­лыптастыру үшін оның дыбыстық жүйесін дұрыс бере алатын жаңа ал­фавит қабыл­дау­ды, не осы жазуды біраз жетілдіруді күн тәртібіне қоя бастады. Міне, осы пікір ағымын өз мақ­сат­та­рына шеберлікпен пайдаланған Н.И.Ильминский бас­таған мис­сио­нерлер араб жазуының кемшілік­терін сынай отырып, қазақ жа­зуын бірден орыс графикасына көшіру идеясын қызу уағызда­ды.
Араб жазуын жетілдіру не басқа графикамен алмастыру мәселесі ХІХ ға­сырдың екінші жар­тысында көтерілгенімен, бірақ өз шешімін таба ал­май аяқталды. Бұған нендей себеп бол­ғанын шығыстанушы Н.Яковлев былай деп көрсетеді: “Орыс графикасы миссионерлер мек­тебі арқылы таратыл­ғандықтан кейбір халықтардың ұлттық се­зіміне жағымсыз әсер етті. Бұл орыстандыру және зорлықпен ұлт­тық ерек­шеліктерді жою үшін істелінген іс деп есептелінді”.
ХХ ғасыр басында туған шытырман заманның түрлі қо­ғам­дық-саяси оқи­ға­ларына қазақтың көзі ашық ұлтжанды зиялы то­бының өкіл­дері бейтарап қарап отыра алмады. Олар қоғамдық дамудың алғы шарт­тарының бірі – халыққа білім беру деп танып, қалың бұқараның сауатын тез ашу үшін оқыту жүйесіне реформа жасаудан бастау ке­ректігін қазақ зиялылары жақсы түсінді. Мектептер мен мед­ре­селерде діни сабақтармен қоса әр түрлі ғылым салаларынан алғашқы мә­лі­меттер берілетін болды. Жаңа әдіспен оқы­тудың пайдалы екендігін түсінген Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Исен Бейсен­ба­ла­сы т.б. ха­лықты ана тілінде тез сауаттандыру үшін төте жазумен жа­зылған жа­ңа оқу құралдарын құрастырып, жаңа әдіспен оқытуға ар­нал­ған әліппе, емле ережелерін құрастырумен айна­лысты.
Олар жас ұрпаққа өркениетті елдердегідей ғылым мен мә­де­ниетке жетудің бірден-бір жолы мектептер мен мед­ресе­лерде “жаңа әдіспен” (усули-жадид) оқыту ісін жолға қою ке­рек­тігін ұсынды. Себебі бұрынғы оқыту жүйесі бойын­ша мектептер мен медреселерде жүр­гізілетін оқу жа­ңа заманның, яғни дамып келе жатқан капи­талистік өн­дірістік және қоғам­дық-саяси, рухани қатынастардың та­лабына сәй­кес келмеді. Оқу жүйесіне реформа жүргізу, міне, осындай өн­дірістік қаты­нас­тардың талабынан туған қоғамдық оқиға болатын. Сол дәуірде қалыптаса бас­таған ұлттық буржуазия мен алдыңғы қатарлы зиялы­лардың бұны қолдауы сон­дықтан еді.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ даласында жәдид бас­та­масын батыл қолдай отырып, қазақ алфавитін түрленген жаңа жүйеге келтіруге, ежелеусіз оқу мен төте оқуды қа­лыптастыруға жол салды. Бұрынғы әліппе бойынша, ескі араб әрпімен (хадимше) түсініксіз сөздерді жат­таудың ор­нына, тура өз тілімізде оқып-жа­затын жаңа әдіс ұлт мә­дениетінің тарихында орасан зор маңызды оқиға болды.
Ахмет Байтұрсынұлы ХХ ғасырдың бас кезінде араб әліп­­песін қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне сәйкестендіріп өз­герістер ен­гізді. Ол қазақ әліппесін жүйелеп, оқу құралдарын жасады, фонетика, грамматика саласын зерт­теп, қазақ мәдениеті мен әдебиеті туралы зерттеулер жазды.
Қазақ жазуын жетілдірудегі А.Байтұрсынұлының қызметін ерекше атап өту керек. Алфавит мәселесі А.Байтұрсынұлының және ол шы­ғарған “Қазақ” газетінің (1913-19) қызметімен тікелей бай­ла­нысты. А.Байтұрсынұлы 1910 жыл­дардан бастап араб жа­зуы таза сол күйінде қазақ тілі үшін қолайлы еместігін байқап, оны қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне икемдеп, қайта түзуді қолға алды. Араб алфавитін қазақ тілінің фонетикалық ерек­шеліктеріне сәй­кес­тендіру мақсатын көз­деген ең­бектерге А.Байтұрсынұлының “Айқап” журналы мен “Қазақ” газетінің бет­терінде 1912-1919 жыл­дардағы жарияланған тіл, емле, ал­фавит ту­ралы мақа­ла­лары, құрас­тырған әліппелері, оқу құралдары жатады.
А.Байтұрсынұлы жазудың маңызын өзінің “Тіл – құрал” де­ген еңбегінде былай деп түсіндіреді: “Осы күні адамдар жазу­дан айрылып, жаза алмайтын күйге ұшыраса, ондағы күйі де тілінен айрылғаннан жеңіл болмас еді. Біздің заманымыз – жазу заманы, жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге жеткен заман. Алыстан уақытпен сөйлесуге болмайды, жазумен дүни­енің бір шетіндегі адам екінші шетіндегі адаммен сөйле­седі, сондықтан сөйлей білу қандай керек болса, жаза білудің керектігі онан да артық. Сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай керек болса, жазғанда да сөздің кес­тесін келтіріп жазу сондай керек”.
Ахмет Байтұрсынұлы 1912 жылы «Айқап» газетінде жарияланған «Жазу тәртібі» дейтін мақаласында «Оқу құралының ең ұлығы – бала оқытатын кітап» деп, оқу құралы балалардың жанын қинамайтын болуы керек және ондай оқулық жасау үшін алдымен жазу жөндеу керектігін айтқан. Сөз ішінде қай дыбыс естілсе, сол дыбыстың әрпін жазу керектігін айтып, қазақ тілінде бес дауысты, он жеті дауыссыз барлығы 24 дыбыс бар деп тұжырымдайды.
Ахметтанушылардың бірі – зерттеуші М.Жүсіповтің тұжырымдауынша, А.Байтұрсынұлы өзінің ғылыми ізденісінде ғылыми көпшілік әлі біле бермейтін фонологиялық ұғымдарды анықтаумен шектелмей, оларды жан-жақты терең зерттеді, оларға сингармониялық түсінік берді, мұндай сингармофонологиялық ірі зерттемелерді ол тіл білімінің тарихында бірінші болып жасады. Яғни А.Байтұрсынұлының әліпбиі сингармонизм фонологиясын жасаудың теориялық негізін қалаған тұңғыш еңбек болып саналады.
А. Байтұрсынов ықшамдаған, реформалаған араб алфавитімен “Қазақ” газеті (1913-1919) шығып тұрған, көптеген көркем әде­биет шығармалары басылған. Оқытушылар, оқушылар және басқа да қазақтың, ноғайдың, татардың оқыған азаматтары А.Байтұрсынов реформалаған қазақ жазуын дұрыс деп тауып, күнделікті тұрмыста жаппай қолдана бастағандығы жөнінде М.Дулатовтың “Қазақ” га­зетінде жарияланған мақаласынан көруге болады: “Қазақ тілін қолына қалам ұстағаннан бері шылғи қазақша жаза бастаған Байтұрсынов қазақ емлесін шығарды, оқу құралдарын жазды. Осы екі жылдың ішінде “Қазақ” газетасының тіл, емле туралы қылған қызметі көзге көрінерлік болды. Екі жылдың ішінде орта есеппен 250 мың дана “Қазақ” нөмірі тарады; жаңа емлемен 15-тей кітап шықты, бұлар 45 мың данадай бар. Бұл емлені тосырқап түсінбейміз, оқи алмадық деген ешкімді естігеніміз жоқ. “Қазақ емлесін” мұсылман медреселерінде, орыс школдарындағы шәкірттер, учительдер, мұғалімдер жабыла қабыл еткендігі был­тырғы “Қазақ” нөмірлерінің көбінен көрінеді” (Қазақ, 1915, № 93).
Дегенмен А.Байтұрсынов реформалаған қазақ графикасы ресми түрде тек 1924 жылы ғана Орынборда өткен қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш құрылтайында қабылданады. Бұл тәжірибені өзге түркі халықтарының біразы (өзбек, ноғай, татар) қолдап, өз жазуларына өзгерістер енгізе бастайды.
Бірақ сол тұстағы Мәскеудің басылымдарында және түркі бас­па сөзінде араб графикасын тастап, латын алфавитіне көшу туралы пікірлер, ұсыныстар да бел ала бастады.
1920 жылдары араб жазуын жетілдіру не өзге графи­каға алмастыру мәселесі тек жалғыз Қазақстанда ғана емес, бүкіл түркі тілдес республикалар көлемінде қозғалды.
Мәскеуде “Жаңа алфавит жөніндегі орталық комитет” құрылып, түркі халықтары жазуын латын графикасына көшіру туралы жоспарлы жұмыс жүргізді. Қазақстанда да сондай комитет жұмыс істеді.
Көпшілікке мәлім, 1929 жылы 24 қаңтарда “Жаңа алфавит туралы” Қазақстан Орталық кеңес комитеті президиумы мен Халық комиссарлар кеңесінің қаулысы шығып, латын алфавитін қабылдадық.
Сонымен Ахмет Байтұрсынұлы – ұлттық жазудың негізін қалаушы. Ғалымның араб графикасы негізінде тұңғыш құрастырып шыққан жазуы «төте жазу» деп аталады. Төте жазу күні бүгінге дейін Қытай қазақтарының арасында қолданыста. Оған Қытай қазақтары «көне жазу» деген атау берген. Қазіргі кезде бұл төте жазуды негізге алып құрастырған әліппеде 33 әріп таңбасы бар: 11-і дауыссыз, 22-і дауысты дыбыстарды таңбалайды.
Қазір Қытай қазақтары төте жазуды қолданып келгенімен, ол бірнеше рет өзгеріске ұшыраған. Зерттеулерге сүйенсек, 1954 жылдан кейін аталмыш жазу 7 түрлі өзгеріске енген. Сонда Қытай қазақтарының күні бүгінге дейін қолданып келе жатқан жазуы шамамен 90 пайызы Ахмет Байтұрсынұлының құрастырған емлесі негізінде. Қалған 10 пайызы өзгерістерге түскен деуге болады.
Қазақ халқы араб графикасы негізінде 3 түрлі жазу үлгісін қолданды: 1) қадим үлгісі; 2) жадид үлгісі; 3) төте жазу.
Қазан төңкерісіне дейінгі жәдит (төте оқу) мектептеріне арналған тұңғыш әліппелер араб әліпбиімен басылып шықты. “Қазақша әліппе” (1910), “Әліппе, яки төте оқу” (1911), “Қазақша ең жаңа әліппе” (1912), “Қазақ балаларына жәрдем”, “Қазақша әліппе кітабы” (1913) дейтін оқулықтары солардың қатарына жатады.
Енді латын жазуына көшу мәселесі мен оның кемшілік жақтарына келсек, 1929 жылы 24 қаңтарда “Жаңа алфавит туралы” Қазақстан Орталық кеңес комитеті президиумы мен Халық комиссарлар кеңесінің қаулысы шығып, латын алфавитін қабылдадық. Латын әліпбиіне көшкенде қазақ тілінің әліппесін жасау ісі жедел қолға алынды. Соның нәтижесінде “Балдырған” (1929), “Сауат. Бірінші басқыш мектептеріне арналған әліппе кітабы” (1930), “Пионер әліппесі” (1931), 1-класс үшін “Әліппе” (1932), “Жаңа күш”, “Қызыл әскер әліппесі” (1930), “Сауаттандырғыш” (1934), “Жұмысшы әліппесі” (1934) атты ересек кісілердің сауатын ашуға арналған оқулықтар шықты. Кейін “Суретті әліппе” жарық көрді. Сондай-ақ әліппені оқытуға көмекші әдістемелік нұсқаулар басылды. Соңғы жылдары мектепте қолданылып жүрген “Әліппе” 1985 жылға дейін 17 рет қайта басылды.
Көп кешікпей Қызылордада ғылыми конференция шақырылып, онда емле мәселесі қаралды. Латын алфавитіне қосымша қазақтың өзіндік дыбыстарын белгілеу үшін 6 белгі алынды. Бірақ бұл алфавит құра­мындағы әріптер қазақ тілінің дыбыстық жүйесін әлі де болса дәл бере алмады. Әріптердің санының көп болуы оны үйренуді қиындатады деген пікірлерден соң, алфавитке көптеген таңбалар енгізілмей қалды.
Шындығында, алфавитте жіберілген кемшіліктер мерзімді бас­пасөз беттерінде көптеген қателердің кетуіне себеп болды. Егер 20-30-жылдардағы шыққан газет, журнал, кітаптардың бетін ашып, оқып көрсек, кез келген текстен әріп терушілердің қателесуінен, түсінбеуінен, кейбір поллиативтерді /ө, ә, c, n, q / ажырата алма­уынан кеткен қателерді жиі кездестіруге болады.
Дегенмен Кеңес үкіметінің жүргізген саясатына байланысты 1930 жылдардың ортасы мен соңына қарай ұлттық республикаларда орыс тілі ортақ қарым-қатынас құралы ретінде қоғамдық өмірдің барлық салаларында қолданыла бастады. 1940 жылы орыс графикасына негізделген жаңа қазақ әліпбиі қабылданды.
1990 жылдары қазақ жазуын латын графикасы негізіндегі алфавитке ауыстыру мәселесі көтерілді. Біраз түркі тілдес республикаларда (Әзірбайжан, Түркменстан, Өзбекстан) қайта құру кезеңі басталғанда латын графикасына ауысты. Сол республикалардың оң тәжірибелерін зерттеп, бізде де латын графикасына көшу мәселесін қарастырып жатқан ғалымдардың еңбектерін зерделеу қазіргі күн тәртібінің өзекті мәселелерінің біріне жатады. Қазір осы мәселе төңірегінде әртүрлі ғылым салаларының мамандары латын графикасына көшу қажеттігін дәлелдеп өз жобаларын ұсынуда. Баспасөз беттерінде, басқа да БАҚ-та әркім өз ойын, пікірін ортаға салуда.
Осыған орай айта кететін жайт – елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» деген атпен «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған мақаласында латынға көшу мәселесін жедел әрі түпкілікті қолға алу қажеттігі жазылды. Мақалада елбасы қазақ тілін біртіндеп 2025 жылға дейін латын әліпбиіне көшіреміз деп мәлімдеді. Президент қазақ тілінің әліпбиі тым тереңнен тамыр тартатынын айта келіп: «V-XV ғасырларда түркі тілі Еуразия құрлығының аса ауқымды бөлігінде ұлтаралық қатынас тілі болды…X ғасырдан XX ғасырға дейін, 900 жыл бойы Қазақстан аумағында араб әліпбиі қолданылды. 1929 жылғы 7 тамызда КСРО Орталық Атқару Комитеті мен КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің Президиумы латындандырылған жаңа әліпби – «Біртұтас түркі алфавитін» енгізу туралы қаулы қабылдады. Латын әліпбиінің негізінде жасалған жазу үлгісі 1929 жылдан 1940 жылға дейін қолданылып, кейін кириллицаға ауыстырылды. 1940 жылғы 13 қарашада «Қазақ жазуын латындандырылған әліпбиден орыс графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшіру туралы» заң қабылданды. Осылайша қазақ тілінің әліпбиін өзгерту тарихы, негізінен, нақты саяси себептермен айқындалып келді», – деп, латын әліпбиіне көшу туралы 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақстан-2050» стратегиясында да айтылғанын мәлімдеп, бұл процестің мектеп қабырғасындағы балаларға ағылшын тілін оқып жатқаны үшін қиынға соқпайтынын, жас буын үшін ешқандай кедергі болмайтынын сөз етеді. Латын әліпбиіне көшу қажеттігін осы уақытқа дейін еліміз терең түсініп және Тәуелсіздік алғаннан бері мұқият дайындалғанымызды баса айтты. Ендеше, біз де рухани жаңаратын, ұлттық сананы оятып, жазба мәдениетімізді дамытатын уақыт жетті деп есептейміз.
Сонымен, жазусыз мәдениет те, әдебиет те, ғылым да дамымайтыны сөзсіз. Жалпы жазу туралы жоғарыда айтылған мәселелер заман талабынан туындап отырғаны анық. Ендеше қазақ жазуының қалыптасуы мен дамуын зерттеп, зерделеу – тілтаным ғылымының алдында тұрған өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Ендігі тілші мамандардың алдында тұрған зор мәселе – қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне сәйкестендіріп графика мен емле жобасын көпшіліктің сынынан өткізіп құрастыру,

Латын графикасында төл дыбыстардың таңбалануы
Тұрсынова Мархаба Ахметқалиқызы –
Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті қазақ тіл білімі кафедрасының доценті, филология ғылымдарының кандидаты,

Осы уақытқа дейін қолданылып келген кирилл әліпбиін латын әліпбиіне ауыстыру мәселесі көтерілгеннен бері әліпбидің бірнеше нұсқасы дайындалды, талқыға ұсынылды, тіпті ғаламтор арқылы да әліпби нұсқаларымен көпшілік қауым таныс болып отыр.
Аталған нұсқалардың ішінде латын әліпбиін негізге алғанымен, қазақтың төл дыбыстарының сипатын беруде диакритикалық белгілер, апостроф таңбасы немесе диграф арқылы таңбалаулар ұсынылды.
2017 жылдың 11 қыркүйегінде Парламент мәжілісінде тыңдауға ұсынылған латын жазуы негізіндегі қазақ әліпбиінің нұсқасында 25 әріп ұсынылып, ә, ө, ү, ғ, ч, ж, ш, ң әріптері диаграф арқылы, яғни әріп тіркестері арқылы берілген.
Бұл әліпби нұсқасындағы көпшіліктің қабылдай алмай жатқан мәселелерінің бірі де осыған байланысты болып отыр, себебі бұл диграфтар арнайы таңбаны қажет етпегенімен, бір әріптің орнына екі әріп жазу арқылы мәтін көлемі ұлғаяды, әріптерді қабылдау қиындыққа соғып, сауатсыздық пайда болады деген пікірдемін.
Диаграфпен берілген барлық әріптер болмағанымен, ә, ө, ү, дыбыстарының таңбалары ae, oe, ue болып, негізгі әріпке қосымша дыбыстың мәні бар е әрпімен қатар тұрғаннан кейін қолдануда қиын болатын сияқты. Орыс графикасына негізделген құмық, қарашай-балқар, ноғай сияқты тілдердің әліпбилерінде төл дыбысты таңбалайтын әріптер ъ немесе ь белгісі арқылы берілгенімен (къ – қ, нь – ң, оъ – ө т.б.), жуандық, жіңішкелік белгілерінің дыбыстық сипаты жоқ.
Ж, ш әріптерінің диграфпен белгіленуі zh, sh бұрыннан өзімізге таныс, ал ң дыбысын тіл тарихына қатысты пікірлерде нғ дыбыс тіркестерімен байланыстыратындары белгілі және кейбір тілдерде ng сипатында таңбаланады.
Қазіргі пайдаланып жүрген жазуымызда дауысты, дауыссыз дыбыс әріптеріне қатысты емле ережелері аз емес, енді бұл ережелердің саны одан да толыға түсетін сияқты.
Әліпбидің басқа нұсқаларында төл дыбыстарымызды диакритика, апостроф арқылы белгілеу туралы да ұсыныстар болған. Ондай таңбалар компьютер пернетақтасында жоқ әріпті керек етеді, бірақ дыбыстық ерекшеліктерді нақты көрсетуге, сол әріптерді адамның тез қабылдауына, мүмкіндігі мол. Ноқаттың көптігі көруге кері әсер етеді дейтіндей, төл дыбыстарды таңбалайтын әріптеріміз кез келген сөзде бастан-аяқ кездесіп жатпағаны белгілі.
Тіпті әртүрлі сипаттағы диакритикадан қашсақ, кейбір әріптерімізді қазіргі қолданып жүрген әліпбидегі сипатына сәйкес те қолдануға болатын сияқты. Әзірбайжан әліпбиінде ә әрпі орын алған ғой. Оның үстіне кезінде ғалымдармыз орыс графикасына негізделген қазақ әліпбиінде ә, ү, ұ, ө, қ, ң сияқты әріптерді ерекшелеп белгіледі емес пе?
Әліпбидің нұсқасы талқылауға ұсынылғаннан кейін осы уақытқа дейін жазуда қиындық туғызып жүрген и, у әріптеріне қатысты мәселенің беті ашылғандай болды. Бір қуантарлығы мектеп оқулықтарында и мен у енді әрі дауысты, әрі дауыссыз дыбыс деп шатастырмай оқылатын болды. Бұрынғы ережемізде «и әрпі қазақ тілінде қосарлы ый, ій дыбыстарының таңбасы ретінде қолданылады (иіс, иін, имек, ине); у әрпі ұу, үу дыбыс тіркесінің таңбасы ретінде қолданылады (су, гуіл)», – десек, енді басқаша көрініс табатын болды.
Бұл туралы филология ғылымдарының кандидаты Ербол Тілешовтің 14.09.2017 күнгі «Әдебиет порталына» берген сұқбатында әліпбидің артықшылықтарының бірі ретінде аталып өтіпті:
«Жаңа әліпбиде фонетикалық та, морфологиялық та принциптер басшылыққа алынды. Алайда фонетикалық принципке басымдылық берілгенін айта кеткен жөн. Себебі біздің мақсатымыз қазақтың төл дыбыстарын айтылуына қарай барынша дәл беру болып табылады. Мысалы, қазір біз су деген сөзді айтылуында 3 дыбыс естілетініне қарамастан, оны 2 әріппен таңбалап жүрміз, ал латын әліпбиінде бұл сөз фонетикалық принципке сай 3 таңбаға ие болады: су~suw», – дей келе, кирилл әліпбиіндегі Іі мен Ии таңбаларының орнына бір ғана Ii, Йй-ді Jj түрінде таңбалауға қатысты төмендегідей толықтырады:
Қазіргі кезде дау тудырып жүрген дыбыстардың бірі – И дыбысы. Бұл дифтонг дыбыс. Яғни ол – ый және -ій деген екі дыбыстың тіркесінен жасалған кірме дыбыс. И дыбысын негізінен тек кірме сөздерге жазған дұрыс. Мәселен, инстаграм, индрайвер, институт т.б. сөздерді латынның І дыбысымен бергенді жөн көріп отырмыз. Сөздің түбірі сақталып тұр. Ал қазіргі кездегі жазуда «и» дыбысына аяқталатын «ми» деген сияқты сөзге тәуелдік жалғаудың үшінші жағы жалғанған да «ми+ы» болады. Бұл жағдай қазақ тілінің заңдылықтарына сай келмейді. Ми деген сөз былай қарағанда екі түрлі мағына беретін секілді. Бір қарағанда ол – адамның миы, ал екінші жағынан ол – нотаның атауы. Бірдей аталғанымен ол екі сөз бір-біріне омоним бола алмайды. Өйткені, ми деген сөздің дұрыс жазылу варианты «мый». Сондықтан да осы сияқты сөздерді бір-бірінен ажырату мақсатында, әрі заңдылықтарды сақтау негізінде екі дыбысқа екі түрлі таңба беріп отырмыз».
Яғни бұл ереже осы уақытқа дейінгі жаңсақ пікірге тосқауыл қойып, қазақ тілінде 9 дауысты дыбыс барлығын нақтылайтын болды. Сондай-ақ, дыбыстық сипаты жоқ, кей оқулықтарда дауысты дыбыстардың қатарында жүрген я, ю, ё әріптерінің, қазақтың бірен-саран сөздерінде қос ш-ны беретін щ әрпінің әліпбиде болмауы, қазақтың төл сөздерінде кездеспейтін х мен һ-ның бір ғана һ-мен белгіленуі де құптарлық іс, бірақ аффрикат ц-ға арнайы таңба қажет емес деген ойдамын.
Латын әліпбиіне көшу мәселесі Тәуелсіздік алған жылдардан бастап сөз болып келе жатыр және Елбасы атап көрсеткендей, оқушылар ағылшын тілін оқу арқылы латын әріптерін меңгерген, ғалымдардың, барша қоғам өкілдерінің көмегімен қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы қабылдануы керек, жаңа әліпби үйрететін мамандар, оқулықтар дайындалып, бір-екі жылда әдістемелік жұмыстар жүргізіледі. Яғни жаңа әліпбиге көшу бірнеше кезең арқылы жүзеге асады. Ең бастысы, жаңа әліпби төл дыбыстарымыздағы ерекшеліктердің сипатын нақты көрсете алатындай, қазір қолданылып жүрген басы артық әріптерден құтылатындай, орфографиялық заңдылығымыздың табиғатына сай келетіндей болуы керек. Бізден бұрын латын жазуына көшкен түркі халықтарының қателігі бізге сабақ болып, сол қателіктерді қайталамау үшін жаңа қабылдайтын әліпбиіміздің ғылымилығына баса назар аударған жөн.
Сол себептен де әліпбиге көшу мәселесі асығыстықты көтермейді, нақты өзіміздің қазақ жазуымыздың нормасына сәйкес болғаны дұрыс.

Латын әліпбиінің талқылауға ұсынылған нұсқасы туралы
Тұрсынова Мархаба Ахметқалиқызы –
Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті қазақ тіл білімі кафедрасының доценті, филология ғылымдарының кандидаты

Латын әліпбиіне көшуге байланысты мәселе көтерілгеннен бері еліміздің түкпір-түкпірінде әртүрлі іс-шаралар жолға қойылып, үгіт-насихат, түсіндіру жұмыстары жүріп жатқандығы және оның әрі де жалғасын табатыны сөзсіз.
2017 жылдың 11 қыркүйегінде латын жазуы негізіндегі қазақ әліпбиінің нұсқасы Парламент мәжілісінде талқылауға ұсынылғаннан кейін жалпы халық өз пікірін білдірді, көпшілік қауым қоғамдағы болып жатқан бұл өзгерісті бей-жай қалдырмады. Бұл – құптарлық іс.
Алдыңғы жобамен салыстырғанда диграфтардың барлығы дерлік апострофпен өзгертіліп, әліпбидегі әріптің саны 32 болып отыр.
Диграфпен белгіленген ә, ө, ү, дыбыстарының таңбаларыae, oe, ue түрінде екі дауыстының әрпі қатар тұрғаннан кейін визуалды түрде қабылдауға қиындық туғызатындығы белгілі еді, себебі а-ның да, е-нің де өзіне тән дыбыстық сипаты бар, көп жағдайда, әрине көз үйренбегеннен соң, екі дауысты сипатында қабылдауымыз мүмкін болатын және бір әріптің орнына екі әріпті жазу арқылы мәтіннің көлемі ұлғаятыны да анық жайт.
Міне, бір ай уақыттан кейін 2017 жылдың 9 қазанында Елбасыға латын әліпбиінің өзгертілген жаңа жобасы таныстырылды және төмендегідей өзгерістер еніпті:
Біріншіден, алдыңғы жобадағы 8 диграф апострофпен өзгертіліп, апострофпен берілген әріптердің саны 9-ға жеткен және «бір дыбыс – бір әріп» принципі сақталған;
Екіншіден, аффрикат ц әліпбиден алынып тасталған;
Үшіншіден, Уу әрпі Ww-мен таңбаланса, енді Y’y’түрінде апостроф арқылы берілген;
Төртіншіден, Іі мен Йй таңбалары Ii сипатында белгіленсе, қазіргі жобада қазақтық төл дыбысы жеке Іі арқылы, ал Ии мен Йй бір ғана І’і’ арқылы апострофпен таңбаланған;
Бесіншіден, алдыңғы нұсқадағы Йй әрпі Jj арқылы болса, қазір ол әріппен Жж белгіленіпті.
Осыларды саралай келе, бұл әліпби нұсқасындағы диграфтың апострофпен өзгертілгені, Цц-ның алынып тасталғаны, қазақ тілінде Ии дауыстысы жоқ екендігі ескеріліп, Ии мен Йй-ді бір таңба арқылы беруі, жалы алғанда, «бір дыбыс – бір әріп» принципі сақталғанғандығы көңіл құптарлық іс болып отыр.
Дегенмен, Уу-ды Wwтүрінде таңбаласақ, Жж, Шш әріптерінің Zhzh, Shsh түрінде диграфпен белгіленуібұрыннан өзімізге таныс болғандықтан сол сипатында қалдырып, апострофты азайтуға мүмкіндік жасауға болар еді немесе Жж-Jjнұсқасын өзгертпей, Шш-ны Cc-мен де таңбалауға болады, себебі бұл әріп қолданылмай тұр.Уу-ды Wwтүрінде таңбалауды жөн көріп отырғанымыздың тағы бір себебі Уу-ды да, Ыы-ны да Yy, Y’y’деп таңбалауға қатысты. Ыы мен Уу әріптері жуан-жіңішке жұпты құрайтын дыбыстардың таңбасы болмағандықтан, екеуі бірдей таңбаланып, тек апостроф арқылы ажыратылып тұрғандығы қиындық туғызатын сияқты. Ал Аа-Әә (Aa-A’a’), Оо-Өө (Oo-O’o’) дыбыстарының жуан-жіңішке сыңарлары ретінде апострофтың қойылуы түсінікті. Сондай-ақ Ыы дыбысының жіңішке сыңарынІ’і’ арқылы, ал Ии мен Йй-ді Іі арқылы белгілеген жөн болар деген ойдамыз.
Жалпы алғанда, қазіргі ұсынылып отырған әліпби жобасында игерілмей тұрған үш әріпті (Хх, Сс,Ww) ұтымды пайдаланған дұрыс болар еді.
Әрине, аталған әліпби жобасының әлі бекітілмегенін, талқылауда екенін ескерсек, ғалымдардың, қоғам қайраткерлерінің, жалпы халықтың ұсыныс-пікірлері ескеріліп, қазақ тілінің заңдылықтарына сай әліпбидің өмірге келетініне шүбә болмауға тиіс деп ойлаймыз.

Латын әрпіне көшу – уақыт талабы

Қалиев Бектұрсын Аманқұлұлы

ҚарМУ қазақ тіл білімі

кафедрасының доценті, филол. ғыл. канд.

Қазақ халқы кеңестік қызыл империяның пәрменімен ХХ ғасырдың 20-30 жыл ішінде 3 рет әліпбиін (алфавитін) ауыстырған екен. Мұның астарында халықтың ғасырлар бойғы жинақталған бай рухани тарихын біржолата ұмыттыру, отарлау, орыстандыру, жалған «сауаттандыру», мәңгүрттендіру саясаты жатқандығын бүгінгі ұрпақ жақсы біледі.

1929-1940 жылдар аралығында ресми түрде қолданылған латын әліпбиімен үкіметтің қаулы-қарарлары, мемлекеттік баспасөзі, көркем әдебиеті т.б. жарық көріп тұрды. Кейіннен бұл жазу кеңестік идеологияның саясатын мүлтіксіз жүргізуге кедергі келтіреді, біртұтас кеңес халқын жасаймыз, барша жұрт орыс тілінде сөйлесе, солғұрлым коммунизмге тез жетеміз деген желеумен әліпбиді кириллицаға көшіріп жіберді.

Соңғы уақытта осы латын жазуына қайта көшу немесе қайта оралу мәселесі көпшілік арасында біраз пікірталасқа айналып отыр.

Елбасы Н.Назарбаевтың 2006 жылы өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының ХІІ сессиясында: «Қазақ әліпбиін латынға көшіру жөніндегі мәселеге қайта оралу керек. Бір кездері біз оны кейінге қалдырған едік. Әйтсе де латын қарпі коммуникациялық кеңістікте басымдыққа ие және көптеген ел, соның ішінде посткеңестік елдердің латын қарпіне көшуі кездейсоқтық емес. Мамандар жарты жылдың ішінде мәселені зерттеп, нақты ұсыныстармен шығуы тиіс.

Әлбетте, біз бұл жерде асығыстыққа бой алдырмай, оның артықшылықтары мен кемшіліктерін зерделеп алуымыз керек», – деген пікірі, 2012 жылғы желтоқсан айында жарияланған «Қазақстан-2050» Стратегиясында: «2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керек», – деген мәлімдемесі, әсіресе зиялы қауым ортасында үлкен резонанс тудырды.

Радио, теледидарда, газет-журнал беттерінде латын жазуына көшу не көшпеу туралы қызу пікірталас басталды. Жаңа әліпбидің бірнеше үлгі жобасы жасалғандығы айтылғанымен, мына жобаны пайдалануға болады деген нұсқасы халықтың талқылауына ұсынылған жоқ.

Украина мен Қырымдағы 2014 жылғы саяси оқиғаларға байланысты латын әліпбиіне көшу мәселесі күн тәртібінен түбегейлі алынып тасталмаса да, мемлекеттік мекемелер мен бұқаралық ақпарат құралдары бұл жазу жайында мүлде жақ ашпай кетіп еді. Мұндай үнсіздік бәріміздің ойымызға Қазақ елінің 2025 жылға қарай латын әліпбиіне көшу, көшпеуі екіталай деген күдік ұялатқаны жасырын емес. Бұл күдікті Ұлт көшбасшысы Н.Назарбаевтың республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің 2017 жылдың 12 сәуірінде жарық көрген «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы әбден сейілтті деп айта аламыз.

«2025 жылға қарай іс қағаздарын, мерзімді баспасөзді, оқулықтарды, бәрін де латын әліпбиімен басып шығара бастауға тиіспіз.

Ол кезең де таяп қалды, сондықтан біз уақыт ұттырмай, бұл жұмысты осы бастан қолға алуымыз керек. Біз осынау ауқымды жұмысты бастауға қажетті дайындық жұмыстарына қазірден кірісеміз. Үкімет қазақ тілін латын әліпбиіне көшірудің нақты кестесін жасауы керек», – деген мемлекет басшысының сөздері латын әліпбиіне көшу туралы дау-дамайға нүкте қойғандай болды. Десек те, латын әліпбиіне көшуді жақтайтындар бұл мемлекеттік тілдің нығаюына оң ықпалын тигізеді десе, қарсы жақ халық арасында сауатсыздық басталады деп үрейленуде.

Яғни «Латын әліпбиіне көшу қажет пе?» деген бүгінгі күннің сауалы – ел келешегін ойлаған әрбір азаматтың көкейкесті мәселесі. Қолданылып келе жатқан әліпбиімізді латын жазуына ауыстыру бізге не береді, неден ұтамыз, неден ұтыламыз деген секілді сұрақтарға келсек, оған мынадай жауаптар беруге болады:

  1. Тілдері ұқсас, діні бір, түп негізі ортақ түркі тектес елдер осы күнге дейін әртүрлі әліпбимен жазып келеді, латын әліпбиін пайдаланатын түркі тілдес мемлекеттердің жазуы да бірізге түсірілмей келеді, барлығына ортақ әліпби құрастыру (жазу) түркі мемлекеттерінің тарихи, рухани, мәдени байланыстарының нығаюына, ынтымақтастыққа, өзара интеграцияға алып келер еді;
  2. Өткен ғасырларда түрлі тарихи, саяси жағдайларға байланысты дүниенің төрт бұрышына тарыдай шашылып кеткен қазақ баласының басын қосушы фактордың біріне айналар еді. Өйткені бәріміз бір тілде сөйлегенімізбен, әртүрлі әліпбиді пайдаланамыз, мәселен, Ресейде, Монғолияда өмір сүретін қандастарымыз – кириллицаны, Қытай, Ауғанстан, Пәкістанда тұратын бауырларымыз – төте жазуды (араб жазуын), ал Түркия мен Еуропа мемлекеттерін мекендейтін алаш перзенті – латиницаны қолданады. Бұл, әрине, өзара хат-хабар алмасуды күрделендіріп, жазу арқылы тілдесуді қиындатады. Мұны шетелдің жоғары оқу орындарыаралық келісімшарт негізінде білім алып жатқан Қытай мемлекетінен келген қандас студенттерімізді оқыту барысында көріп жүрміз. Яғни латын әліпбиі – әлем қазақтарының рухани бірлігінің негізі деп айта аламыз.
  3. Біздің мұрағаттарда шаң басып жатқан көптеген мұрамыздың дені латын әліпбиінде жазылған. Латын әліпбиіне өту арқылы баға жетпес інжу-маржан, бай мұраларымызды кеңінен зерттеуге мүмкіндік алар едік. Мәселен, алаш арыстарының латын әліпбиімен жазылып жарияланған қаншама еңбегі көпшіліктің кәдесіне асырылмай, іздеушісін күтіп жатқаны жасырын емес.
  4. ХХІ ғасыр – ақпарат ғасыры десек, бүгінгі компьютер заманында әлемдік ғаламтор жүйесіндегі ақпарат кімнің қолында болса, сол өз билігін емін-еркін жүргізе алады. Ал ақпараттың басты құралы – жазу. Яғни ғаламтор жүйесінде үстемдік жасаушы – ол латын графикасы.

Білім, ғылым, өндіріс саласына еніп жатқан жаңа технологияларға латын әліпбиі арқылы қол жеткізудеміз. Сондықтан латын әліпбиіне көшумен халықаралық ақпараттық кеңістікке шығу жеңілдейді, яғни ғаламтор жүйесін халқымызға ана тілінде меңгеруге жол ашылады. Қазір бәріміздің көзіміз ашық, көкірегіміз ояу, бірнеше тілді бес-алты айдың ішінде қорықпай, еркін үйреніп алып жатқанда, ана тіліндегі дыбыстарды басқаша таңбалауды ғана меңгеріп алу бүгінгі жас ұрпаққа көп қиындық келтірмейді. Әрі бүгінде ұялы байланыстағы хабарламалардың көбі осы графикамен жазылуда.

  1. Латын әліпбиіне көшу мемлекеттік тілдің қолданыс аясын одан әрі кеңейтуге мүмкіндік жасайды. Тіл тазалығы мәселесіне келсек, тіліміздегі қазіргі жат дыбыстарды таңбалайтын әріптерді қысқартып, сол арқылы қазақ тілінің табиғи таза қалпын сақтауға мүмкіндік аламыз. Қазақ тілін оқытуда басы артық таңбаларға қатысты емле, ережелер қысқарып, мектептен бастап барлық оқу орнында оқыту үдерісі жеңілдейді.
  2. Латын әліпбиіне ауысу – біздің ұлттық санамыздың отарсыздануының бір жолы. Бір ғана мысал, еліміздің латын әрпіндегі транскрипциясын Kazakhstan деп емес, Qazaqstan деп жазған болар едік.

Қазақстанның кириллицаны тастап латынға көшуі – көршіміз Ресеймен достық байланыстарынан бас тартуы деген сөз емес. Бұл – тәуелсіз елдің ішкі ұлттық мәдени мәселесі. Ол мәселенің көрші елдермен қатынастарға қатысы жоқ. Ресей мен Қазақстанның достық негіздегі байланыстары екі ел үшін де пайдалы екені анық. Сондықтан Қазақстанның латын әліпбиіне өтуі Ресеймен достық байланыстарды жалғастыруға еш кедергі келтірмейді.

  1. Өзге ұлт өкілдерінің мемлекеттік тілді үйренуіне де өз әсерін тигізер еді. Мәселен, бұған дейін кириллицамен жазылып келген қазақ тіліндегі сөздерді латын әрпімен таңбалайтын болсақ, тіл үйренушілер ол сөздерді басқаша қабылдайды, олардың ойында басқа ассоциация пайда болады: Қазақстан – Qazaqstan, өнер – öner, өзен – özen, өмір – ömir т.б.

Қазір қолданылып келе жатқан көзіміз де, құлағымыз да әбден үйреніскен кирилл жазуы аса жетілген, кемел еместігін қазақ сөздерінің орфографиясына, орфоэпиясына келгенде анық байқадық. Жазуда қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне бағынбайтын жат тіркестер, көпшілік үйреніп кеткенімен, кірме сөздердің орыс тілі заңдылықтары негізінде сақталып жазылуы, басы артық ь, ъ таңбалары, в, ф, ц, щ, ю, я әріптері т.б. қиындықтар кездесуде.

Бүгінгі ұрпақ дыбыстардың тіркесім заңдылығына, дыбыс үндестігіне мән бермей, жазудың жетегінде, әріптің негізінде сөйлеп (дыбыстап), тіліміздің ең басты ерекшелігі болып табылатын, мыңдаған жыл бойы атадан-балаға мирас болып келе жатқан үндестік заңдылығын бұзып, артикуляциялық базамызды бүлдіруде. Мысалы, Құнанбай – Құнамбай, көкөніс дүкені – көгөнүс түкөнү, күн күркіреді – күң гүркүрөдү, таза ауа – тазауа т.б. болып тіл және ерін үндесіміне бағынып барып дыбысталуы тиіс.

Сөйтіп, орыс жазуына негізделген 42 әріптен тұратын әлемдегі әрпі көп жазуымыздың арқасында әріппен сөйлейтін ұрпақ қалыптаса бастады. Тіл мамандарының таңба басқа, дыбыс басқа болады деген пікірі ескерілмеді. Орыс жазуына негізделген қазақ жазуы дыбыстық жүйеге мынадай өрескел қателіктер әкелді:

– қазақ тілінің фонетикасы қате теориялық түсінік бойынша оқытылды;

– и, у дыбыстары біресе дауысты, біресе дауыссыз деген қате тұжырым пайда болды;

– кірме сөздер мен терминдер тіліміздің басты заңы – сингармонизмге бағындырылмады, таза орыс тілінің дыбыстық заңы бойынша айтылды;

– қазақы акцент жоғала бастады;

– жуан және жіңішкелік белгі бойынша сөйлеу қалыптаса бастады, мәселен, Асель, халің қалай? (Әсел, қалың қалай?)

– сөзде екі дауысты дыбыс қатар жазылатын орфограмма енгізілді, мысалы, киім, киік, тиын, қиын, жиын, суық, буын т.б.;

– ерін үндестігі есепке алынбады, мектеп бағдарламасына енгізілмеді;

– қазақ тілінде дыбыс «сингема» емес, «фонема» деген тұжырым енгізілді;

– орфографиялық сөздікте фонетикалық ұстаным басты болмады, орфографияда ала-құлалықтар пайда болды;

– сөйлеуде орфоэпиялық норма басты болмай, орфографиялық норма басты болды;

– емле саласында күрделі қиындықтар пайда болды т.б.

Бүгінгі қазақ жазуына, тек әліпби ауыстыру ғана емес, түбегейлі реформа керектігін қазіргі фонетист-ғалымдардың бірі Ә.Жүнісбек тынбай айтып келеді. Ғалымның: «Реформа бір ғана әліпби ауыстырумен шектелмейді. Реформа үш мәселені – дыбыс, әліпби және еміле-ереже – бірдей қамтиды: дыбыс – өзге тілдерден бөлектеп тұратын тілдің тұрпат-тұрқы; әліпби – сол дыбыстың қауызы, басқаша айтқанда, қорғаны мен оққағары; еміле-ереже – дыбыстардың басын біріктіріп, сөз құрап тұратын дәнекері. Осы үш мәселе бір-бірімен байланысты және қатар шешілмей төл жазу қалыптаспайды. Ал әліпби ауыстыру қазақ жазуына реформа жасаудың алғы шарты және ең төте жолы болып табылады. Егер латын таңбаларын баптап қабылдай алсақ, онда көптеген тіл бұзар әріптер мен еміле-ережелер өзінен-өзі түсіп қалады» [4], – деген пікірі көңілге қонымды айтылған.

Қазақ тілінің төл дыбыстарын түгендеп, соған лайықтап таңба санын ықшамдау – қазіргі күннің талабы. Ұлы А.Байтұрсынұлы бастап белгілеп берген қазақ тілінің төл дыбыстарының саны 28 (а, ә, б, ғ, г, д, е, ж, з, й, қ, к, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ұ, ү, ш, ы, і) десек, осы дыбыстардан бөлек қазақ тілінің дыбыстарын іздеп әуре болмау керек, өзге дыбыс жоқ. Осы жердегі бәрімізді шатастырып жүрген й, у таңбаларының дыбыс мәні, тілімізде өте жиі кездесетін, езулік, еріндік, үнді [y, w] дауыссыз дыбыстарға жатады: ми [mɪy], қи [qɪy], ти [tіy], ауа [awa], әуе [äwe], су [suw], суы [suwu], у [uw], уық [uwuq], уіл [üwül], күлу [külüw], аю [ayuw], үю [üyüw] т.с.с. Мұндай дауыссыз дыбыс орыс тілінде жоқ, ал ағылшын тілінде бар, қазақ тілінде де бар.

Яғни латын таңбасына негізделген қазақ әліпбиін жасауда тілдің дыбыс жүйесіндегі төл дыбыстар мен орыс тілінен кірме дыбыстар жеке-жеке қарастырылып, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен жазу барысында туындайтын әртүрлі заңдылықтары ескерілуі тиіс. Бұл істі кез келген адам атқара алмайды, арнайы фонолог мамандар мен компьютер технологиясының тілін жетік меңгерген программистердің әліпби мәселесіне ғылыми тұрғыда зерттеу жүргізіп, оны әбден пысықтап алып барып, жүзеге асыруына тура келеді.

Біз, қазақ елі, уақыт көшіне ілесіп, қалып қоймай, әлемдегі өркениетті мемлекеттердің қатарына қосылу үшін, жалпы ұлт ретінде сақталып қаламыз десек, көп кешікпей, әліпбиімізді латын жазуына көшіруіміз керек. Бұл – бүгінгі күннің талабы.

Тамыры терең әліпби

Тұрсынова Мархаба Ахметқалиқызы –

Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік

университеті қазақ тіл білімі кафедрасының доценті,

филология ғылымдарының кандидаты

Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың «Егемен Қазақстан» республикалық газетіне жарияланған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласына өзек болған бүгінгі таңдағы өзекті мәселелер көпшілік қауым арасында қызу талқыланып, қолдау тауып отырғаны белгілі.

«ХХІ ғасырдағы ұлттық сана туралы» және «Таяу жылдардағы міндеттер» арқылы болашаққа қадам басудағы бірнеше сатыларды қамтитын рухани құндылықтарымызға байланысты мәселелер Елбасының көзқарасы ретінде сараланған. Соның бірі – латын әліпбиіне көшу.

«Қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын бастауымыз керек. Біз бұл мәселеге неғұрлым дәйектілік қажеттігін терең түсініп, байыппен қарап келеміз және оған кірісуге Тәуелсіздік алғаннан бері мұқият дайындалдық. Қазақ тілінің әліпбиі тым тереңнен тамыр тартатынын білесіздер», – дей келіп, қазақ жазуының тарихына байланысты біраз мәселелерге тоқталған Елбасы жақын арада қолға алынатын іс-шараларды көрсетіп берді.

Жазу тарихы бірнеше кезеңдерді бастан өткерген түркі халықтарының ішінде, ілкі кездерден латын графикасын пайдаланатын Түркия мемлекетін қоспағанда, Түрікменстан, Әзірбайжан, Өзбекстан Республикалары кириллицадан латын әліпбиіне көшкеніне біраз уақыттың жүзі болды. Бірнеше жылға созылғанымен, кемшіліктері де бар екені сыналып жатады. Осыдан 4-5 жыл бұрын Өзбекстанға барған сапарымда қаланың орталығындағы жазбаларда латын әліпбиі қолданылғанымен, сырт жақта орналасқан дүкен аттары, шағын жарнамалардың кирилл әрпімен жазылғанына куә болғаным бар, оның үстіне жасы үлкен адамдардың барлығы дерлік күнделікті өмірде ескі таңбаларды қолданады екен. Ал олардың әліпби ауыстырғанына жиырма жылдан асып барады.

Аталған елдердің жаңадан қабылдаған әліпбилеріне байланысты жетістіктері де, кемшіліктері де айтылатын сияқты қазақ елі тағатсыздана күтіп отырған жаңа әліпби, латын әліпбиі төл фонетикамызға оң өзгерістер әкелері сөзсіз. Әрине, кей адамдарда латын әліпбиіне көшу барысында сауатсыздық пайда болып, құнды мұралардан айырылуымыз мүмкін деген күмән болуы да ықтимал, бірақ бүгінгі таңда, ғылым мен техниканың дамыған сәтінде, компьютерлік бағдарламалардың мүмкіндігі мол кезде, кириллицамен жазылған мұрамызды жаңа әліпбиге көшіру мәселесі де қиындықсыз шешілері сөзсіз.

Басқа түркі тілдес халықтардың тілін түсінгенімізбен, басқа әліпбиді пайдаланатын қазақтардың жазғандарын оқу оларға қиындық туғызатыны белгілі. Шет елдік қандастарымыз үшін баспасөз материалдарымыз, ғылыми еңбектеріміз, көркем шығармаларымызды түпнұсқада оқу мүмкін болмай келсе, енді латын графикасына көшу арқылы ол бөгет жойылары сөзсіз.

Жаңа әліпби басы артық әріптерден құтылуға жол ашады. Қазіргі жазуымызда қиындық туғызып жүрген мәселелердің бірі – дыбыс пен әріптің аражігін ажырата білмеу. Осыған байланысты болуға тиіс 9 дауысты дыбыстың саны көбейіп, 11-12-ге дейін жетіп жүр. Бұлардың ішінде я, ю, ё тәрізді әріптер де, и, у дауыссыз дыбыстарын әрі, дауысты, әрі дауыссыз деушілік те бар.

Латын әліпбиіне көшу барысында ең басты назар аударатын мәселе – емле ережелері. Жазу табиғатымызға сай емле ережесі қабылданған жағдайда ғана сауатсыздық болмай, оқыту тәжірибесінде, үйрету жағдайында жетістікке жете аламыз, себебі әліпби ауыстыру – бір таңбаның орнына екінші таңбаны қоя салу емес. Түркі тілдеріне тән ең басты заңдылық болып саналатын үндесім заңы есепке алынып, жазу дәстүріміздегі фонематикалық, фонетикалық, тарихи-дәстүрлік қағидаттарға сүйеніп, дыбыстық ерекшеліктерімізді есепке алып жасалған емле ережесін үйретуде де қиындық туғыза қоймас.

Қандай да істің бастамасында қиындық болатыны белгілі, бірақ әліпби мәселесінде ондай қорқыныш болмауы керек. Себебі бұл бір-екі жылда емес, Тәуелсіздік алған жылдардан бастап сөз болып келе жатыр және Елбасы атап көрсеткендей, оқушылар ағылшын тілін оқу арқылы латын әріптерін меңгерген, ғалымдардың, барша қоғам өкілдерінің көмегімен қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы қабылдануы керек, жаңа әліпби үйрететін мамандар, оқулықтар дайындалып, бір-екі жылда әдістемелік жұмыстар жүргізіледі. Яғни жаңа әліпбиге көшу бірнеше кезең арқылы жүзеге асады. Ең бастысы, жаңа әліпби төл дыбыстарымыздағы ерекшеліктердің сипатын нақты көрсете алатындай, қазір қолданылып жүрген басы артық әріптерден құтылатындай, орфографиялық заңдылығымыздың табиғатына сай келетіндей болуы керек. Бізден бұрын латын жазуына көшкен түркі халықтарының қателігі бізге сабақ болып, сол қателіктерді қайталамау үшін жаңа қабылдайтын әліпбиіміздің ғылымилығына баса назар аударған жөн.

Жұмыла көтерген жүктің жеңіл болатыны бірлесе еңбек етіп, жанашырлық танытқанда, сәтті пікір айтып, оң шешім жасай алғанда білінеді.

Латын графикасына көшу – заман талабы

Латын графикасына көшу – заман талабы

Елбасы Н.Ә.Назарбаев мемлекеттік тілдің өсіп-өркендеуіне, жас ұрпақтың саналы жетілуіне, әрдайым рухани жаңғырып отыруына ден қойып отырады. Оған дәлел жыл сайын«Қазақстан-2050» Стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына жарияланып отыратын Жолдаулары. Әр жылғы Жолдауында замана көшіне ілесіп, бәсекеге қабілетті, іргесі бекем ел болу үшінкүрделі мәселелер мен сындарлы, астарлы саясаттарын жан-жақты сараптап береді.

2012 жылғы 14 желтоқсандағы Жолдауындапрезидент:«Кез келген тіл өзге тілмен қарым-қатынасқа түскенде ғана өсіп, өркен жаятынын әрдайым есте сақтаған жөн.

Біз 2025 жылдан бастап әліпбиімізді латын қарпіне, латын әліпбиіне көшіруге кірісуіміз керек. Бұл – ұлт болып шешуге тиіс принципті мәселе. Бір кезде тарих бедерінде біз мұндай қадамды жасағанбыз. Балаларымыздың болашағы үшін осындай шешім қабылдауға тиіспіз және бұл әлеммен бірлесе түсуімізге, балаларымыздың ағылшын тілі мен интернет тілін жетік игеруіне, ең бастысы – қазақ тілін жаңғыртуға жағдай туғызады», – деп латын әліпбиіне көшу туралы пікірін алға тартса, 2006 жылдың 24 қазанында өткен Қазақстан халықтары Ассамблеясының ХІІ сессиясында сөйлеген сөзінде: «Қазақ әліпбиін латынға көшіру жөніндегі мәселеге қайта оралу керек. Бір кездері біз оны кейінге қалдырған едік. Әйтсе де латын қарпі коммуникациялық кеңістікте басымдыққа ие және көптеген елдер, соның ішінде посткеңестік елдердің латын қарпіне көшуі кездейсоқтық емес. Мамандар жарты жылдың ішінде мәселені зерттеп, нақты ұсыныстармен шығуы тиіс. Әлбетте, біз бұл жерде асығыстыққа бой алдырмай, оның артықшылықтары мен кемшіліктерін зерделеп алуымыз керек», – деп осы бір күрделі мәселенің шешімін табуға жол сілтейді.

Бұл мәселеге қатысты БАҚ-тарда, әлеуметтік желілерде көптеген даулы мәселелер туындап жатқаны белгілі, ғалымдар, лингвистер, терминологтар, т.б. жан-жақты пікір айтып, өз көзқарастарын білдіріп жатыр. Бірақ ортақ бір мәмлеге келе алмай жатқан жайымыз бар. Әрине, әр нәрсенің таразының екі жағы сияқты өзіне тән салмағы бар. Бұл мәселені де таразыға салып өлшеп көретін болсақ, салмақтысы егер біз латын әліпбиіне көшетін болсақ, біріншіден, мұрағаттарда шаң басып жатқан (тек бір ғана жағын алып қарасақ, халық фольклорындағы көптеген латын әліпбиінде жазылған тарихи жырлар мен тарихи өлеңдер әлі де толық аударылып, жарыққа шыққан жоқ) мұраларымызды жарыққа шығарар едік, елбасының сөзімен нақтылай айтқанда әлеммен бірлесе түсуімізге, балаларымыздың ағылшын тілі мен интернет тілін жетік игеруіне, ең бастысы – қазақ тілін жаңғыртуға жағдай туғызатын едік.

Қазіргі қолданыстағы 42 әріптің басы артық қазақ тіліне тән сөздерде кездесе бермейтін әріптерден арылатын едік.

Осы орайда тағы да елбасының сөзін негізге алсақ, «Болашаққа бағдар:рухани жаңғыру»атты мақаласындағы: «Табысты болудың ең іргелі, басты факторы білім екенін әркім терең түсінуі керек. Жастарымыз басымдық беретін межелердің қатарында білім әрдайым бірінші орында тұруы шарт. Себебі, құндылықтар жүйесінде білімді бәрінен биік қоятын ұлт қана табысқа жетеді. Латыншаға көшудің терең логикасы бар. Бұл қазіргі заманғы технологиялық ортаның, коммуникацияның, сондай-ақ, ХХІ ғасырдағы ғылыми және білім беру процесінің ерекшеліктеріне байланысты. Мектеп қабырғасында балаларымыз ағылшын тілін оқып, латын әріптерін онсыз да үйреніп жатыр. Сондықтан, жас буын үшін ешқандай қиындық, кедергілер болмақ емес». Расында да қазіргі өсіп келе жатқан ұрпақ өте дарынды, ұғымтал, сондықтан латын әліпбиін тез меңгеріп кететіндеріне күмәніміз жоқ.

Дегенмен бұл іске бірден көшіп кете қою оңай емес, біраз уақытты талап етеді, сонымен қатар дәйектілікті, нақтылықты, байыптылықты, жан-жақтылықты қажет етеді.

Қазіргідей жаһандану заманында білім саласындағы жаһандық бәсекеге төтеп бере алатындай ұрпақ тәрбиелеуге, мақаламыздың әлқисасын Елбасымыздың Жолдауымен бастасақ, соңында да «Мен қазақстандықтардың ешқашан бұлжымайтын екі ережені түсініп, байыбына барғанын қалаймын. Біріншісі – ұлттық код, ұлттық мәдениет сақталмаса, ешқандай жаңғыру болмайды. Екіншісі – алға басу үшін ұлттың дамуына кедергі болатын өткеннің кертартпа тұстарынан бас тарту керек» – деген пікірімен нақыталағымыз келеді.

Әлемдегі өркениетті елдердің қатарына енеміз десек, қоғамдық сана жаңғырудың негізгі қағидаларын қалыптастыруды ғана емес, сонымен бірге, біздің заман сынағына лайықты төтеп беруімізге қажетті нақты жобаларды жүзеге асыруымызды да талап етеді. Сондықтан, латын графикасына көшуді заманның өзі талап етіп отыр.

Жанар АХМЕТЖАНОВА,

филология ғылымдарының кандидаты, доцент

Қазақ жазуы тарихынан

Мажитаева Шара

ф.ғ.д., профессор

Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті

 Қазақ жазуы тарихынан

Жазу – адамзат ақыл-ойының үлкен жетістігі. Кез-келген халықтың тарихы жазба тілмен тікелей байланысты қалыптасып, барлық рухани және материалдық құндылықтар деңгейі жазба мәдениетінен көрінетіндіктен жазу тарихы жалпы адамзат тарихының бір саласы ретінде қарастырылады.

Әлемдегі бүкіл халықтар секілді қазақ халқы да өзінің тарихи өрлеуі барысында саяси, қоғамдық әлеуметтік жағдайларға байланысты әр түрлі жазу үлгілерін қолданды.

Мақалада кейінгі кезде қазақ жазуын латын графикасы негізіндегі алфавитке ауыстыру мәселесінің қызу көтеріліп жатқандығы,  латын графикасына ауысқан түркі тілдес республикалардың (Әзірбайжан, Түркменстан, Өзбекстан) оң тәжірибелерін зерттеп,  латын графикасына көшу мәселесін қарастырып жатқан ғалымдардың еңбектерін зерделеу қажеттігі сөз болады.

Қазақ мәдениеті тарихында алфавит, емле мәселесінің өз орны бар. Өйткені жазу – мәдениеттің ажырамас бір бөлшегі.

Жалпы жазу– әрбір халықтың рухани, мәдени өсуін, даму деңгейін көрсететін әлеуметтік мәні зор құбылыс, адамның рухани байлығының үлкен жетісітігі. Жазусыз мәдениет те, әдебиет те, ғылым да дамымас еді. Оның адамзат өміріндегі маңызын көптеген ғалымдар өз еңбектерінде атап айтқан.

Қазақ жерінде алғаш қолданылған жазулардың шығу төркіні жөнінде көптеген еңбектер жазылса да, әлі де болса зерттелмей жатқан жазу түрлері бар. Ондай жазулар жөнінде М.Дүйсенов, М.Мырзахметов, Т.Қабаев т.б. өз мақалаларында, Ғ.Айдаров, Р.Сыздықова, Н.Оралбаева, Н.Уәлиев, М.Қ.Ескеева, Қ.Күдерина, Қ.Сартқожа, Г.М.Мамырбекова  т.б. ғалымдар қомақты еңбектер жазып, олардың қазақ халқының өміріндегі маңызы туралы айтып талдады. Қазақ халқы  Қазан төңкерісінен (1917) бұрын және одан кейін араб жазуын (1929 жылға дейін) пайдаланды. Араб жазуының қазақ жерінде басқа жазулармен салыстырғанда ұзақ уақыт қолданылғаны мәлім.

ХХ ғасыр басында тікелей оқу-ағарту ісімен немесе әдеби­етпен айна­лысқандарды ғана емес, бүкіл қазақ қоғамын алаңдатқан үлкен проблема болды. Қазақ халқы өзге түркі халықтары сияқты 4-5 ғасыр бойы араб жазуын пайдаланды. Көпшілікке мәлім, қазақ жа­зуын (араб гра­фи­касы негізіндегі) басқа графикаға көшіру мәселесі ХІХ ғасырдың ІІ жартысынан бас­тап көтерілген болатын. Сол уақыттағы бас­пасөз беттерінде араб жазуының кемшілік жақтарын, оның түркі тілдеріне жарамсыздығын айтып сынаған мақалалар көптеп кез­де­седі. Кей мақаланың авторлары араб  жазуының қазақ ті­лі­нің ды­быс­тық жүйесін толық бере ал­май­тындығын, бас әріптердің, тыныс белгілерінің жоқ­тығы оқу­да қиындық ту­ғызатынын көрсете келіп, қазақ жазуын жетілдіру керек не басқа алфавит алу керек деген пікір айтады. Қа­зақ оқы­ғандары, оның ішінде Ы.Ал­тын­сарин тәрізді ағар­тушылар, қазақтың ұлттық жазба әдеби тілін қа­лыптастыру үшін оның дыбыстық жүйесіндұрыс бере алатын жаңа ал­фавит қабыл­дау­ды, не осы жазуды біраз жетілдіруді күн тәртібіне  қоя  бастады. Міне, осы пікір ағымын өз мақ­сат­та­рына шеберлікпен пайдаланған Н.И.Ильминский бас­таған мис­сио­нерлер араб жазуының кемшілік­терін сынай отырып, қазақ жа­зуын бірден орыс графикасына көшіру идеясын қызу уағызда­ды.

Араб жазуын жетілдіру не басқа графикамен алмастыру мәселесі ХІХ ға­сырдың екінші жар­тысында көтерілгенімен, бірақ өз шешімін таба ал­май аяқталды. Бұған нендей себеп бол­ғанын шығыстанушы Н.Яковлев былай деп көрсетеді: “Орыс графикасы миссионерлер мек­тебі арқылы таратыл­ғандықтан кейбір халықтардың ұлттық се­зіміне жағымсыз әсер етті. Бұл  орыстандыру  және зорлықпен ұлт­тық ерек­шеліктерді жою үшін істелінген іс деп есептелінді”.

ХХ ғасыр басында туған шытырман заманның түрлі қо­ғам­дық-саяси оқи­ға­ларына қазақтың көзі ашық ұлтжанды зиялы то­бының өкіл­дері бейтарап қарап отыра алмады. Олар қоғамдық дамудың алғы шарт­тарының бірі – халыққа білім беру деп танып, қалың бұқараның сауатын тез ашу үшін оқыту жүйесіне реформа жасаудан бастау ке­ректігін қазақ зиялылары жақсы түсінді. Мектептер мен мед­ре­селерде діни сабақтармен қоса әр түрлі ғылым салаларынан алғашқы мә­лі­меттер берілетін болды. Жаңа әдіспен оқы­тудың пайдалы екендігін түсінген Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов,  Исен Бейсен­ба­ла­сы т.б. ха­лықты  ана  тілінде  тез  сауаттандыру үшін төте жазумен жа­зылған жа­ңа оқу құралдарын құрастырып,  жаңа әдіспен оқытуға ар­нал­ған әліппе, емле ережелерін құрастырумен айна­лысты.

Олар жас ұрпаққа өркениетті елдердегідей ғылым мен мә­де­ниетке жетудің бірден-бір жолы мектептер мен мед­ресе­лерде “жаңа әдіспен” (усули-жадид) оқыту ісін  жолға қою ке­рек­тігінұсынды. Себебі бұрынғы оқыту жүйесі бойын­ша мектептер мен медреселерде жүр­гізілетін оқу жа­ңа заманның, яғни дамып келе жатқан капи­талистік өн­дірістік және қоғам­дық-саяси, рухани қатынастардың та­лабына сәй­кес келмеді. Оқу жүйесіне реформа жүргізу, міне, осындай өн­дірістік қаты­нас­тардың талабынан туған қоғамдық оқиға болатын. Сол дәуірде қалыптаса бас­таған ұлттық буржуазия мен алдыңғы қатарлы зиялы­лардың бұны қолдауы сон­дықтан еді.

Ахмет Байтұрсынұлы қазақ даласында жәдид бас­та­масын батыл қолдай отырып, қазақ алфавитін түрленген жаңа жүйеге келтіруге, ежелеусіз оқу мен төте оқуды қа­лыптастыруға жол салды. Бұрынғы әліппе бойынша, ескі араб әрпімен (хадимше) түсініксіз сөздерді жат­таудың ор­нына, тура өз тілімізде оқып-жа­затын жаңа әдіс ұлт мә­дениетінің тарихында орасан зор маңызды оқиға болды.

Ахмет Байтұрсынұлы ХХ ғасырдың бас кезінде араб әліп­­песін қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне сәйкестендіріп өз­герістер ен­гізді. Ол қазақ әліппесін жүйелеп, оқу құралдарын жасады, фонетика,  грамматика саласын зерт­теп, қазақ мәдениеті мен әдебиеті туралы зерттеулер жазды.

Қазақ жазуын жетілдірудегі  А.Байтұрсынұлының қызметін ерекше атап өту керек.  Алфавит мәселесі А.Байтұрсынұлының және ол шы­ғарған “Қазақ” газетінің (1913-19) қызметімен тікелей бай­ла­нысты.  А.Байтұрсынұлы 1910 жыл­дардан бастап араб жа­зуы таза сол күйінде қазақ тілі үшін қолайлы еместігін байқап, оны қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне икемдеп, қайта түзуді қолға алды. Араб алфавитін қазақ тілінің фонетикалық ерек­шеліктеріне сәй­кес­тендіру мақсатын көз­деген ең­бектерге А.Байтұрсынұлының “Айқап” журналы мен “Қазақ” газетінің бет­терінде 1912-1919 жыл­дардағы жарияланған тіл, емле, ал­фавит ту­ралы мақа­ла­лары, құрас­тырған әліппелері, оқу құралдары жатады.

А.Байтұрсынұлы жазудың маңызын өзінің “Тіл – құрал” де­ген еңбегінде былай деп түсіндіреді: “Осы күні адамдар жазу­дан айрылып, жаза алмайтын күйге ұшыраса, ондағы күйі де тілінен айрылғаннан жеңіл болмас еді. Біздің заманымыз – жазу заманы, жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге жеткен заман. Алыстан уақытпен сөйлесуге болмайды, жазумен дүни­енің бір шетіндегі адам екінші шетіндегі адаммен сөйле­седі, сондықтан сөйлей білу қандай керек болса, жаза білудің керектігі онан да артық. Сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай керек болса,  жазғанда да сөздің кес­тесін келтіріп жазу сондай керек”.

Ахмет Байтұрсынұлы 1912 жылы «Айқап» газетінде жарияланған «Жазу тәртібі» дейтін мақаласында «Оқу құралының ең ұлығы – бала оқытатын кітап» деп,  оқу құралы балалардың жанын қинамайтын болуы керек және ондай оқулық жасау үшін алдымен жазу жөндеу керектігін айтқан. Сөз ішінде қай дыбыс естілсе, сол дыбыстың әрпін жазу керектігін айтып, қазақ тілінде бес дауысты, он жеті дауыссыз барлығы 24 дыбыс бар деп тұжырымдайды.

Ахметтанушылардың бірі – зерттеуші М.Жүсіповтің тұжырымдауынша, А.Байтұрсынұлы өзінің ғылыми ізденісінде ғылыми көпшілік әлі біле бермейтін фонологиялық ұғымдарды анықтаумен шектелмей, оларды жан-жақты терең зерттеді, оларға сингармониялық түсінік берді, мұндай сингармофонологиялық ірі зерттемелерді ол тіл білімінің  тарихында бірінші болып жасады. Яғни А.Байтұрсынұлының әліпбиі сингармонизм фонологиясын жасаудың теориялық негізін қалаған тұңғыш еңбек  болып саналады.

А. Байтұрсынов ықшамдаған, реформалаған араб алфавитімен “Қазақ” газеті (1913-1919) шығып тұрған, көптеген көркем әде­биет шығармалары басылған. Оқытушылар, оқушылар және басқа да қазақтың, ноғайдың, татардың оқыған азаматтары А.Байтұрсынов реформалаған қазақ жазуын дұрыс деп тауып, күнделікті тұрмыста жаппай қолдана бастағандығы жөнінде М.Дулатовтың “Қазақ” га­зетінде жарияланған мақаласынан көруге болады: “Қазақ тілін қолына қалам ұстағаннан бері шылғи қазақша жаза бастаған Байтұрсынов қазақ емлесін шығарды, оқу құралдарын жазды. Осы екі жылдың ішінде “Қазақ” газетасының тіл, емле туралы қылған қызметі көзге көрінерлік болды. Екі жылдың ішінде орта есеппен 250 мың дана “Қазақ” нөмірі тарады; жаңа емлемен 15-тей кітап шықты, бұлар 45 мың данадай бар. Бұл емлені тосырқап түсінбейміз, оқи алмадық деген ешкімді естігеніміз жоқ. “Қазақ емлесін” мұсылман медреселерінде, орыс школдарындағы шәкірттер, учительдер, мұғалімдер жабыла қабыл еткендігі был­тырғы “Қазақ” нөмірлерінің көбінен көрінеді”  (Қазақ, 1915, № 93).

Дегенмен А.Байтұрсынов реформалаған қазақ графикасы ресми түрде тек 1924 жылы ғана Орынборда өткен қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш құрылтайында қабылданады. Бұл тәжірибені өзге түркі халықтарының біразы (өзбек, ноғай, татар) қолдап, өз жазуларына өзгерістер енгізе бастайды.

Бірақ сол тұстағы Мәскеудің басылымдарында және түркі бас­па сөзінде араб графикасын тастап, латын алфавитіне көшу туралы пікірлер, ұсыныстар да бел ала бастады.

1920 жылдары араб жазуын жетілдіру не өзге графи­каға алмастыру мәселесі тек жалғыз Қазақстанда ғана емес, бүкіл түркі тілдес республикалар көлемінде қозғалды.

Мәскеуде “Жаңа алфавит жөніндегі орталық комитет” құрылып, түркі халықтары жазуын латын графикасына көшіру туралы жоспарлы жұмыс  жүргізді. Қазақстанда да сондай комитет жұмыс істеді.

Көпшілікке мәлім, 1929 жылы 24 қаңтарда “Жаңа алфавит туралы” Қазақстан Орталық кеңес комитеті президиумы мен Халық комиссарлар кеңесінің  қаулысы шығып, латын алфавитін қабылдадық.

Сонымен Ахмет Байтұрсынұлы – ұлттық жазудың негізін қалаушы. Ғалымның араб графикасы негізінде тұңғыш құрастырып шыққан жазуы «төте жазу» деп аталады. Төте жазу күні бүгінге дейін Қытай қазақтарының арасында қолданыста. Оған Қытай қазақтары  «көне жазу» деген атау берген. Қазіргі кезде бұл төте жазуды негізге алып  құрастырған әліппеде 33 әріп таңбасы бар: 11-і дауыссыз, 22-і  дауысты дыбыстарды таңбалайды.

Қазір Қытай қазақтары төте жазуды қолданып келгенімен, ол бірнеше рет  өзгеріске ұшыраған. Зерттеулерге сүйенсек, 1954 жылдан кейін аталмыш жазу 7 түрлі өзгеріске енген. Сонда Қытай қазақтарының күні бүгінге дейін қолданып келе жатқан жазуы шамамен 90 пайызы Ахмет Байтұрсынұлының құрастырған емлесі негізінде. Қалған 10 пайызы өзгерістерге түскен деуге болады.

Қазақ халқы араб графикасы негізінде 3 түрлі жазу үлгісін қолданды:  1) қадим үлгісі; 2) жадид үлгісі; 3) төте жазу.

Қазан төңкерісіне дейінгі жәдит (төте оқу)  мектептеріне арналған тұңғыш әліппелер араб әліпбиімен басылып шықты. “Қазақша әліппе” (1910), “Әліппе, яки төте оқу”  (1911), “Қазақша ең жаңа әліппе” (1912), “Қазақ балаларына жәрдем”, “Қазақша әліппе кітабы”  (1913) дейтін оқулықтары солардың қатарына жатады.

Енді латын жазуына көшу мәселесі мен оның кемшілік жақтарына келсек, 1929 жылы 24 қаңтарда “Жаңа алфавит туралы” Қазақстан Орталық кеңес комитеті президиумы мен Халық комиссарлар кеңесінің  қаулысы шығып, латын алфавитін қабылдадық. Латын әліпбиіне көшкенде  қазақ тілінің әліппесін жасау ісі жедел қолға алынды. Соның нәтижесінде “Балдырған” (1929), “Сауат. Бірінші басқыш мектептеріне арналған әліппе кітабы” (1930), “Пионер әліппесі” (1931), 1-класс үшін “Әліппе” (1932), “Жаңа күш”, “Қызыл әскер әліппесі”  (1930), “Сауаттандырғыш” (1934), “Жұмысшы әліппесі”  (1934) атты ересек кісілердің сауатын ашуға арналған оқулықтар шықты. Кейін “Суретті әліппе” жарық көрді. Сондай-ақ әліппені оқытуға көмекші әдістемелік нұсқаулар басылды. Соңғы жылдары мектепте қолданылып жүрген “Әліппе” 1985 жылға дейін 17 рет қайта басылды.

Көп кешікпей Қызылордада ғылыми конференция шақырылып, онда емле мәселесі қаралды. Латын алфавитіне қосымша қазақтың өзіндік дыбыстарын белгілеу үшін 6 белгі алынды. Бірақ бұл алфавит құра­мындағы әріптер қазақ тілінің дыбыстық жүйесін әлі де болса дәл бере алмады. Әріптердің санының көп болуы оны үйренуді қиындатады деген пікірлерден соң,  алфавитке  көптеген  таңбалар  енгізілмей қалды.

Шындығында, алфавитте жіберілген кемшіліктер мерзімді бас­пасөз беттерінде көптеген қателердің кетуіне себеп болды. Егер 20-30-жылдардағы шыққан газет, журнал, кітаптардың бетін ашып, оқып көрсек, кез келген текстен әріп терушілердің қателесуінен, түсінбеуінен, кейбір поллиативтерді /ө, ә, c, n, q / ажырата алма­уынан кеткен қателерді жиі кездестіруге болады.

Дегенмен Кеңес үкіметінің жүргізген саясатына байланысты 1930 жылдардың ортасы мен соңына қарай ұлттық республикаларда орыс тілі ортақ қарым-қатынас құралы ретінде қоғамдық өмірдің барлық салаларында қолданыла бастады. 1940 жылы орыс графикасына негізделген жаңа қазақ әліпбиі қабылданды.

1990 жылдары қазақ жазуын латын графикасы негізіндегі алфавитке ауыстыру мәселесі көтерілді. Біраз түркі тілдес республикаларда (Әзірбайжан, Түркменстан, Өзбекстан) қайта құру кезеңі басталғанда латын графикасына ауысты. Сол республикалардың оң тәжірибелерін зерттеп, бізде де латын графикасына көшу мәселесін қарастырып жатқан ғалымдардың еңбектерін зерделеу қазіргі күн тәртібінің өзекті мәселелерінің біріне жатады.    Қазір осы мәселе төңірегінде әртүрлі ғылым салаларының мамандары латын графикасына көшу қажеттігін дәлелдеп өз жобаларын  ұсынуда. Баспасөз беттерінде, басқа да БАҚ-та әркім өз ойын, пікірін ортаға салуда.

Осыған орай айта кететін жайт – елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру»  деген атпен  «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған мақаласында латынға көшу мәселесін жедел әрі түпкілікті  қолға алу қажеттігі жазылды. Мақалада елбасы қазақ тілін біртіндеп 2025 жылға дейін латын әліпбиіне көшіреміз деп мәлімдеді. Президент қазақ тілінің әліпбиі тым тереңнен тамыр тартатынын айта келіп: «V-XV ғасырларда түркі тілі Еуразия құрлығының аса ауқымды бөлігінде ұлтаралық қатынас тілі болды…X ғасырдан XX ғасырға дейін, 900 жыл бойы Қазақстан аумағында араб әліпбиі қолданылды. 1929 жылғы 7 тамызда КСРО Орталық Атқару Комитеті мен КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің Президиумы латындандырылған жаңа әліпби – «Біртұтас түркі алфавитін» енгізу туралы қаулы қабылдады. Латын әліпбиінің негізінде жасалған жазу үлгісі 1929 жылдан 1940 жылға дейін қолданылып, кейін кириллицаға ауыстырылды. 1940 жылғы 13 қарашада «Қазақ жазуын латындандырылған әліпбиден орыс графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшіру туралы» заң қабылданды. Осылайша қазақ тілінің әліпбиін өзгерту тарихы, негізінен, нақты саяси себептермен айқындалып келді», – деп, латын әліпбиіне көшу туралы 2012 жылғы желтоқсан айында жария еткен «Қазақстан-2050» стратегиясында да айтылғанын мәлімдеп, бұл процестің мектеп қабырғасындағы балаларға ағылшын тілін оқып жатқаны үшін қиынға соқпайтынын, жас буын үшін ешқандай кедергі болмайтынын сөз етеді. Латын әліпбиіне көшу қажеттігін осы уақытқа дейін еліміз терең түсініп және Тәуелсіздік алғаннан бері мұқият дайындалғанымызды баса айтты. Ендеше, біз де рухани жаңаратын, ұлттық сананы оятып, жазба мәдениетімізді дамытатын уақыт жетті деп есептейміз.

Сонымен,жазусызмәдениет те, әдебиет те, ғылым да дамымайтынысөзсіз.  Жалпыжазутуралыжоғарыдаайтылғанмәселелерзаманталабынантуындапотырғаны анық. Ендешеқазақжазуыныңқалыптасуы мен дамуынзерттеп, зерделеу – тілтанымғылымыныңалдындатұрғанөзектімәселелердіңбіріболыптабылады. Ендігі тілші мамандардың  алдында тұрған зор мәселе – қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне сәйкестендіріп графика мен емле жобасын көпшіліктің сынынан өткізіп құрастыру,

Латын әліпбиіне көшу- жарқын бастама

Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті,

ф.ғ.к., доцент Ж.З. Кадина

Егемен ел болғалы латын қарпіне көшу жайы үнемі айтылып,  Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы, республикамыздың зиялы қауым өкілдері, тілтанушы, саясаттанушы ғалымдарымыз бен ғылым-білім саласының мамандары 1990 жылдардан бері келелі әңгіменің өзегі етіп келеді.Президент Н.Ә.Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясының 2006 жылғы ХІІ сессиясында латын әліпбиі туралы : «Латын әліпбиін қарайтын кез келді. Бұл мәселені кезінде кейінге қалдырған едік. Қалай болғанда да, латын әліпбиі бүгінде телекоммуникациялық салаларда басымдыққа ие болып отыр. Сондықтан да, бұрынғы кеңестік елдердің көпшілігінің латын әліпбиіне көшуі де кездейсоқ емес. Мамандар осы мәселені зерттеп, нақты ұсыныстар жасауы тиіс», – деген болатын. Осыған байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында латын әліпбиіне орай жұртшылық арасында қилы-қилы пікірталас өршіп, әр азамат, зиялы қауым өкілдері, түрлі маман иелері латын әліпбиіне қатысты өз көзқарастарын білдіріп, ой бөлісіп жатты.Бірі қажет десе, бірі қажет емес деді. Пайдасы мен зияны жөнінде де пікірлер айтылып жатыр. Қоғамның бұл белсенділігі ұтымды  ұсыныстары,  пайдалы ой-пікірлері мейлінше жеткілікті жазылып осы төңіректе ойлары шатқаяқтап жүрген біраз жұртшылықтың түсінігін кеңейтуге өз септігін тигізгені сөзсіз.Ғылыми конференция материалдары, мерзімді баспасөз беттері арқылы  көпшілік осы бір күрделі мәселеге орай өздерінің көзқарасын қалыптастыра бастады. Мұндай қызу талқылау латын әліпбиіне оралу болашақ мәдениетіміздің үлгісін анықтайтын стратегиялық маңызы бар мәселе ретінде қолдау тауып отығанының бірден-бір көрсеткішіндей.

Ал, бүгінде уақыттың елегінен өткен тұжырымдарды салмақтай келіп, Елбасының «2017 жылдың аяғына дейін ғалымдардың көмегімен, барша қоғам өкілдерімен ақылдаса отырып, қазақ әліпбиінің жаңа графикадағы бірыңғай стандартты нұсқасын қабылдау керек»[1] деген тоқтамынабізден бұрын латын жазуына көшкен халықтардың мүлт кеткен тұстарын ескеріп, жаңа әліпбиімізге мұқият болсақеліміздің дамуы мен өркендеуі үшін  тың өзгеріс болатыны игі.Алайда, латын әліпбиіне өтудің көпшілікке үрей тудырып отырған қиыншылықтары да аз болмайтындығын ғалымдарымыз айқын көрсетіп, шешу жолдарына да нұсқау жасап отыр. Жалпы, қай тілдің болмасын, ең қиын жері оның емле-ережесі болып та­бы­лады.Тілдің  болмысын танытатын негізгі заңдылықтарын біліп, тілдің  табиғатына сай келетін, өзіндік дыбысталу  ерекшеліктеріне кері әсер етпейтіндей мәселелерді ескеру керек.  Қазақ дыбыстарының табиғатын терең зерттей отырып,Латын әліпбиіне көшу, сайып келгенде, ана тіліміздің болашағын ойлап, қолданыс аясын одан әрі кеңейте түсуге мүмкіндік жасап, тіліміздің ішкі табиғи әліпбиіміз арқылы жазудың айтуға жасап келе жатқан қиянатын болдырмай, қазақы айтылым  мен жазылым  талаптарын жүйеге түсіру деп түсіну керек.

Ендігі ретте латынға көшу не үшін қажет?- дейтін сауалға ғалымдардың дәлелдеуімен жауап беріп көрейік.Бұл сауда мен экономика саласында жұмыс істейтін қызметкерлерге жақын мәселе. Себебі, шетелден келетін күнделікті тұтыну тауарларынан бастап азық-түлік өнімдеріне дейін, соның ішінде бренд өнімдерінің барлығы дерлік атауы латын графикасымен жазылған. Біз күнделікті тұрмыс-тіршілігімізде сағат сайын, сәт сайын осы мәселемен ұшырасамыз. Мысалы, Mersedes, Toyota, Land Cruzier деген атаулардың барлығын айна-қатесіз оқып, қиналмастан оның қандай маркалы автокөлік екендігін жазбай танимыз.Сонымен қатар, тұрмыстық техника құралдарын алатын болсақ LG, Samsung, Panasonic, Sony тағы басқаларының барлығының аты латын графикасымен жазылған. Бұл – әлемдік стандарт атаулыларының барлығына латын графикасы тән екендігін, атаулардың барлығы латын әрібінде жасалғандығын көрсетеді.Сондай-ақ, латынға көшкенімізде ұтатын тұстарымыз: Біріншіден, тіл тазалығы мәселесі. Тіліміздегі қазіргі жат дыбыстарды таңбалайтын әріптерді қысқартып, сол арқылы қазақ тілінің табиғи таза қалпын сақтауға мүмкіндік аламыз. Екіншіден, қазақ тілін оқытқан уақытта басы артық таңбаларға қатысты емле, ережелердің қысқаратыны, мектептен бастап барлық оқу орындарында оқыту үрдісін жеңілдетеді. Үшіншіден, латын әліпбиіне көшу – қазақ тілінің халықаралық дәрежеге шығуына жол ашады. Қазақ тіліне компьютерлік жаңа технологиялар арқылы халықаралық ақпарат кеңістігіне кірігуге тиімді жолдар ашылады. Төртіншіден, түбі бір түркі дүниесі, негізінен, латынды қолданады. Біздерге олармен рухани, мәдени, ғылыми, экономикалық қарым-қатынасты, тығыз байланысты күшейтуіміз керек. [2].Заман тәжірибесі әлеми ақ­парат кеңістігіне өтудің төте жолы ретін­де латын жазуын көрсетіп отыр. Қазіргі жаңарған қоғам мүшелерінің – біздің азаматтарымыздың негізгі бөлігі латын жазуына көшуді қазіргі әлемнің инновациялық-технологиялық жетістіктеріне ілесудің төте жолы, дүниежүзілік өркениет игіліктеріне қосылудың, еуразиялық кеңістік әлеміне енудің бірден-бір негізгі тетігі деп біледі. Бұл өз кезегінде бүкіл иісі түркі дүниесі халықтарымен рухани-мәдени ынтымақтастық байланыс жасауды жандандыруға, мемлекеттік тіл мәртебесін көтеруге, ағылшын жазуын тез меңгеруге, шетелдерде тұратын қан­­дас­­­­­­­та­рымызбен тығыз қарым-қатынас орнатуға, заманауи электронды ақпарат құралдарын жылдамырақ үйренуге көп септігін тигізеді.

Қазіргі таңда латын әліпбиі үлкен беделге ие болып, қолданыс аясы да мүмкіндігі де зор екендігі айтылып отыр, сондықтан оның бұл артықшылығын ескеріп,  халықымыз әлемнің озық елдері игілігін көріп, көпшілігі қолдап отырған латын әліпбиіне біздің де көшкеніміз оң іс болар.Әліпбиді ауыстыру – мүлде қаражат шықпайтын оңай шаруа емес.Сондықтан, латын әліпбиі жобасын қолдай отырып,көпшілік тілге жанашыр  қауымның көкейіндегі ойы  халықымыз ғасырлар бойы игерген  мұрасы мен рухани байлығынан сусындауына қосымша қиындық келтірмесе,осы жолдамемлекетіміздің мүмкіндігін ыждағатпен пайдаланса деген тілек бар.Латын жазуын қабылдағанда қол жетер нәтижеміз әрқайсымызға байланысты және бұл уақыт еншісінде.

Диалектика межэтнической толерантности и единства Казахстана

О. Айтбаев профессор КарГУ

Диалектика межэтнической толерантности и единства Казахстана

 Сегодня исполнилось 22 года с момента создания Ассамблеи народов Казахстана. В казахстанской модели заложен обще­принятый консолидирующий принцип «Единство через многообразие», кото­рое из фактора риска мы превратили в наш стратегический ресурс. За годы не­зависимости ни один этнос не утратил своего языка или культуры, не подвер­гся угрозе ассимиляции или какой-либо дискриминации. И, наборот За истекшее время этот уникальный институт межнационального согласия получил мировое признание конституционный статус.

Придание Ассамблеи народов Казах­стана конституционного статуса орга­низации, обеспечивающей представи­тельство различных этнических групп страны в общественно- политической жизни, безусловно, подняло на новую ступень ее роль. Она будет и впредь служить укреплению мира и согласия в стране.

Выдвижение в Парламент Респу­блики депутатов от Ассамблеи на со­стоявшихся в 2007 году выборах еще раз подтверждает авторитет Республи­ки Казахстан как страны, эффективно решающей проблемы межэтнических отношений, вопросы защиты прав и свобод человека.

В чем обусловлены успехи консолидации народов Казахстана? Это прежде всего умелого использования законов социальной философии – «рассвет и сближение наций». В связи с этим ақтуальными и злободневными становятся исследования по выработке таких систем ценностных ориентаций, которые действительно сближают все культуры на основе взаимопонимания и взаимоуважения.

Развитие человеческого сообщества демонстрирует нам множество, казалось бы, несовместимых социальных парадоксов, порожденных стремлением к общему единению, с одной стороны, и к национальной обособленности — с другой. Но это — «невидимые» парадоксы, вызванные широко распространенным мнением о постепенном стирании культурных -различий между народами, о возможности создания единой культуры в не­коем едином мифическом обществе. Мы забываем, что человечество является самым молодым биологическим видом на Земле, что наш земной мир вмещает миллиарды различных форм жизни, и каждая форма по-своему абсолютно совершенна, а вместе они связаны воедино, образуя как бы единый гигантский шарообразный организм. Выходит, что в своем стремлении к единообразию человеческого сообщества мы идем наперекор природе. Почему бы не представить себе, что в отдаленном будущем человечество будет состоять из множества отличающихся по культуре и психологии пространств, связанных в единый организм средствами коммуникаций и информатики. Такая постановка во многом меняет стратегию развития в целом. При тенденции к единообразию на первый план выходит идеология, а наука приносится в жертву политике (борьба за жизненное пространство, за обладание космосом и т..д.). Альтернатива — развитие многообразных форм культуры, развитие диалога в целях достижения взаимопонимания, тогда и наука будет служить интересам человечества, а не политическим амбициям. В этом плане распад социалистической системы выглядит закономерным процессом развития, движением к прогрессу, так как человечество идет не к однородности, а ко все большей сложности своей структуры, к созданию все большего числа жизненных пространств, в которых каждая культура (будь то культура больших наций, малых народностей) несет определенный положительный и отрицательный опыт социального общения и мироощущения. На мой взгляд, любая однородная биоинформация ведет к засыханию культуры (принцип энтропии), а существование множества структурно оформленных жизненных пространств — это залог культурного, следовательно, экономического и социального прогресса.

Современные социальные философские усилия должны особо обратить внимание на разъяснение значимости для разумного переустройства общества развитых форм коммуникации людей. Именно понятие коммуникативной рациональности является главным в философствовании.Суть коммуникативной рациональности, заключается в организации диалога, ведущегося с помощью аргументов, позволяющих  выявлятьобщезначимое, нормативное в высказываниях. Если в диалоге обнаружена нормативность высказываний, то тем самым задана и нормативность поступков, следовательно, обеспечивается коммуникативная компетентность. Именно таким образом вырабатываются правила совместного общежития людей, беда которых состоит не в том, что они в обществе теряют свою индивидуальность, а в том, что они страдают от недостаточной коммуникативной зрелости.

В этой связи, особое внимание уделять на теме диалога культур, поскольку со времени окончания Второй мировой войны и основания Объединенных наций мировое сообщество интегрировалось в некую ассоциацию наций-государств не только в экономических взаимоотношениях, но также и через межкультурные контакты. Члены этой новой международной организации наиболее очевидно различаются по уровням социально-экономического развития, но они также различаются своими культурными характеристиками и путями культурного развития, что современная экономика находится в таком положении, что здесь граждане обеспечены вполне достаточно и именно в этом смысле сохранение сильной государственной власти не является столь важным. Появление свободного рынка делает бесполезным регулирование в сфере экономики, он сам все расставляет по своим местам и тем самым решает проблему справедливости и солидарности путем перераспределения материальных ценностей между странами в зависимости от вклада национальной экономики в интегрированную мировую экономику. Иное дело межкультурные отношения, в которых отказ от национальной культуры всегда ведет к деморализации общества, к чувству общественной неполноценности, которое, в конечном итоге, и делает общество неспособным к защите своих национальных интересов, к отстаиванию своих социальных, экономических и политических интересов перед кем бы то ни было. Различные культуры ассимилируют и приспосабливают принципы глобальных процессов своими собственными способами. Признавая существование универсальных тенденций в эволюционировании мирового    социального    порядка,    различные   цивилизацииреагируют на проявление давления с их стороны, как навызовы, требующие ответов исходя из собственных культурных
ресурсов.Диалогвусловияхглобализациистановитсяпроблемойдля взаимосвязанногоиконфликтногомира, срешением которой связаны перспективысолидарностиисправедливостивмежкультурных коммуникациях.

Конфликты в современном мире нарастают и могут быть продолжены уже на уровне не только групп, но и культур и цивилизаций. Независимо от того, с чьей стороны и в какойформе были начаты военные действия, они, фактически, представляют ущербную и извращенную форму утверждения преимущества какой-либо одной культуры над другой.Единственный способ устойчивого решения конфликтов – это диалог. Никто и ничто не заслуживает большего доверия, нежели сами участники дискуссии, они найдут ответы на все актуальные вопросы.

Литература:

  1. Хоркхаймер М, Адорно Т. Диалектика Просвещения. – М-СПб.: Медиум;Ювента, 1997.-413 с.
  2. Хабермас Ю. Вовлечение другого. – СПб.: Алетейя, 2001. -417 с.
  3. Фромм Э. Революция надежды. – М.: Изд. ACT, 2006. – 283 с.
  4. Халилов С. Восток и Запад: на пути к общечеловеческому идеалу. Философские этюды. – Баку: Университет «Азербайджан», 2004. – 212 с.
Математикалық білім беруде латыншаға көшу жайындағы мәселелер

Математикалық білім беруде латыншаға көшу жайындағы мәселелер

 Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласының  жарық көруі – еліміздің саяси өміріндегі елеуі оқиға болды.

Осы жылдан бастап Қазақстан халқы жаһандық бәсекеге қабілеттілікке қол жеткізуге бағытталған еліміздің үшінші жаңғыруын іске асыруға кіріскені баршаға мәлім. Оның мақсаты – ұлт жоспарын орындау мақсатында әлемнің ең озық 30 елінің қатарына ену болып табылады.

Бүгінгі таңда  еліміздің үшінші жаңғыруын іске асыру аясында саяси реформа, экономикалық өсімнің жаңа моделін құру және рухани жаңғыру сияқты үш жаңғыру үдерісі жүзеге асырылатын болады. Аталған үдерістердің қатарында рухани саланы жаңғыту басты бағыт болып табылады. Мақаладағы «Таяу жылдардағы міндеттер» деп аталатын екінші тарауда, іс-қимыл жоспары бірінші кезекке қойылып, Қазақстанның ұзақ жылдардағы дамуын айқындайтын стратегиялық ретінде айқындалған.

Осы тараудағы нақты жобалардың қатарындағы бірінші жоба – қазақ жазуының латын әліпбиіне кезең-кезеңмен көшу мәселесі халқымыздың рухани дамуының басты бағыттарының бірі.

Елбасы латын әліпбиіне көшуді бұдан бұрында, 2012 жылы жариялаған. «Қазақстан -2050» Стратегиясында «2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керек деп» мәлімдеген болатын.

Қазақстанның дамуында латын әліпбиі арқылы дамудың он бір жылдық (1929-1940 ж.ж.) тарихи тәжірибесі қалыптасқаны белгілі. 1940 жылы 13 қарашада «Қазақ жазуын латындандырылған әліпбиден орыс графикасы негізіндегі жаңа әліпбиге көшу туралы» заң қабылданды. Яғни, қазақ тілінің сол кездегі әліпбиін өзгерту саяси себептермен түсіндіріледі.

Демек, ХХ ғасыда біз тағдырдың талқысымен тарихи дамудың жалпыға бірдей бағдарынан шығып қалдық. Бүгінде Қазақстан Республикасы Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың көрегендігінің арқасында ел дамуына жол ашатын латын әліпбиіне көшудің керемет куәгері болып отырмыз. Біз мұны «Қазақстан – 2050»  Стратегиясының басты мақсаттарына қол жеткізудің және әлемдегі дамыған 30 елдің қатарына қосылудың бірден – бір мүмкіндігі деп түсінеміз.

Біздің ойымызша латыншаға ауысу ешқандай қиындық туғызбайды деп есептейміз. Қазақстан халқы жаппай сауатсыздандыру науқанында ғұлама ғалым А.Байтұрсыновтың ұсынған арабша төте жазуын қысқа мерзімде үйреніп алғаны тарихтан белгілі. 1940 жылдан бастап кириллицаны да тез меңгерді. Бүгінгі таңда мектеп оқушылары ағылшын тілін оқып, латын харіптерін қарқынды түрде үйреніп жатыр. Латынша үйрену қытай иероглифтерін білуден қиын емес. Әрине, шау тартқан адамдарға қиындық келтіруі мүмкін. Дегенмен олар да мойын ұсынса тез-ақ үйреніп кететіні күман туғызбайды. Кез келген жаңа дүниенің әрқашанда қарсылыққа тап болатындығы аян.

Әлемнің көп мемлекеті латын әліпбиін қолданады, әсіресе түркі тілдес мемлекеттердің басым көпшілігі латынша жазады. Одақ тараған соң ТМД елдерінің біразы (Өзбекстан, Тәжікстан т.б.) латын әліпбиіне бірден көшіп алды. Біз бұл мәселеге кірісуде асығыстық танытқанымыз жоқ. Тәуелсіздік алғаннан бері ширек ғасырдан артық уақыт өтті. Осы уақыт аралығында аталып отырған мәселенің қажеттілігін терең түсініп, оған мұқият дайындалдық. Бұдан әрі қарай кешігуге болайды, латын әліпбиіне көшу – ол уақыт пен заман талабы деп түсінеміз. Бұл қазіргі заманғы технологиялық ортаның, коммуникацияның, аяқ басқан ғасырымыздың ғылыми және білім беру үдерісінің ерекшеліктері талап қойып отырған сұраныстарына бірден-бір жауап беретін батыл қадам екендігін әрбір Қазақстан азаматы түсінуі қажет.

Мақалада «2025 жылға қарай іс қағаздарын, мерзімді баспасөзді, оқулықтарды, бәрін де латын әліпбиімен басып шығаруға тиіспіз» деп атап көрсетілген. Ендеше оған дайындықты бір сәт кешіктірмей бастап кетуіміз керек. Әрбір Қазақстан азаматы ағымдағы жағдайға талдау жасап, сын көзбен қарап, біздің қай жерде тұрғанымызды дәл анықтап, әрбіріміздің не істеу керектігімізді жете ұғынуымыз қажет.

Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекетік университетінің «Математиканы және информатиканы оқыту әдістемесі» кафедрасының оқытушылары Елбасы берген бағыттар бойынша іске құлшына кірісіп кетті. Бұл мәселе кафедра мәжілісінде (мамыр, 2017 ж.) жан-жақты талқыланып, латын әліпбиіне көшу мақсатында жоспар құрылды. Мамыр айының  басында кураторлар топ студенттерімен латын әліпиіне көшудің мақсаты және алда тұрған міндеттер туралы сындарлы әңгімелер өткізді.

Латын әліпбиімен жазылатын, математика және информатика мамандығы студенттеріне арналған математиканың іргетасы болып саналатын «Элементар математика» курсы бойынша алғашқы оқулық дайындау үшін  авторлар тобы (Н.Қ.Сыздықова, Ә.С.Кенеш, Д.К.Шегирова, Қ.Е.Кервенев, Д.М.Ахманова, Ү.А.Қосыбаева) бекітілді. Сондай-ақ, факультетіміздің профессор Т.Ғ.Мустафин атындағы «Алгебра, математикалық логика және геометрия»  кафедрасының оқытушылары «Алгебра» оқулығын, «Математикалық анализ және дифференциалдық теңдеулер» кафедрасының оқытушылары «Дифференциалдық теңдеулер» оқулығын дайындауға кірісті. Олар осы жылдың аяғына дейін оқулықты әзірлеп, баспаға ұсынуы тиіс. Сол мерзімде қазақ әліпбиінің жаңа графикадағы біріңғай стандарты нұсқасы дайын болатындығына сенімдеміз.

Әрине, қандай реформа болмасын оны жүзеге асыру бір күннің жұмысы емес екендігі белгілі.  Ел Президенті көрсеткен уақыт (2025 ж.) көзді ашып жұмғанша жетіп келеді. Сондықтан қол қусырып отырмай, «ұзын арқау, кең тұсауға» салмай бұл жұмысты осы бастан қолға алу керек екендігін, осындай күрделі де жауапты жұмысты жүзеге асыруға қажетті дайындық жұмыстарына қазірден бастап кірісу керек екендігін әрбір кафедра мүшесі терең түсінеді.

П.ғ.к., доцент Ә.С.Кенеш, ҚарМУ доценті, аға оқытушы Қ.Е.Кервенев

Образование – фактор современного культурного пространства

Образование – фактор современного культурного пространства

Президент РК Нурсултан Назарбаев в программной статье «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания», обращает внимание общественности на то, что Казахстан вступил в новый исторический период.

Мощные процессы глобализации, оказывают влияние на все стороны жизни современного общества, формируют векторы современного культурного пространства. Культурное пространство – это многомерная система, оно имеет территориальную протяженность и включает в себя образ жизни людей, систему ценностей и культурных норм.

Шесть направлений духовной модернизации, предложенные Главой государства, в рамках осуществления Третьей модернизации Казахстана дают четкую ориентацию на конкурентоспособность, прагматизм, сохранение национальной идентичности, культ знания, эволюционное развитие Казахстана и открытость сознания. Эти задачи будут реализовываться в рамках существующего культурного пространства и окажут влияние на его состояние в будущем. Образование выполняет важные социокультурные функции в обществе.Оно влияет на формирование ценностных ориентиров, мировоззренческих позиций, приобщает человека к мировым достижениям науки и техники, дает возможность реализовать собственные задатки и возможности.

Человек вступает в образовательное пространство, где сливаются национальные и мировые тенденции в образовании. Современное мировое образовательное пространство – это объединение образовательных процессов разного типа. Глобализация усиливает межнациональное взаимодействие, углубляет коммуникационные процессы. На этом фоне, формирующееся образовательное пространство предоставляет небывалые возможности – получить образование в родной стране или за ее пределами.

Школьники имеют возможность участвовать в международных олимпиадах, продемонстрировать свои способности, определиться с выбором профессии. Обучение становится необычайно увлекательным.

За годы независимости по программе «Болашак» при поддержке государства подготовлено большое количество молодых специалистов, есть возможность самостоятельного поиска образовательных программ, для реализациисобственных интересов.

Будущее формируется сегодня, и оно за высокообразованными людьми.

Донецкая Н.А.,

ст. преподаватель каф.философии и теории культуры

КарГу им. Е.А. Букетова

Қазақстандағы этносаралық толеранттықтың және бірліктің диалектикасы

О.Айтбаев

ҚарМУ профессоры

Қазақстандағы этносаралық толеранттықтың және бірліктің диалектикасы

 

Осы күні Қазақстан халықтары Ассамблеясының құрылғанына 22 жыл толып отыр. Қазақстандық модельде ортақ қабылданған бірігу «Көп түрлік арқылы бірліккі» тәукелді факторды, біз стратегиялық ресурсқа айналдырдық. Тәуелсіздік жылдары арлығында бірде бір этнос өз тілі немесе мәдениетті жоғалтқан жоқ, ассимиляция немесе кез келген дискриминация қатеріне ұшырған жоқ. Және, керісінше өткен уақытта бұл халықаралық келісімнің бірегей қызметі әлемде танылып атазаңдық дәрежеге ие  болды.

Қазақстан халықтары Ассамблеяны атазаңдық дәрежедегі ұйым деп есептеу, қоғамдық және саяси өмірде мемлекеттің түрлі этностар топтарының өкілдігін қамтамасыз еткенімен, сөзсіз оның рөліжаңа деңгейге көтерді. Ол әрі қарайда мемелекеттің болашағында бейбітшілік пен келесім орнатуына қызмет етеді.

Республика Парламентына 2007 жылы өткен сайлауда Ассамблея қатарынан депутаттарды ұсынылуы, Қазақстан Республикасы мемлекетінде этносаралық қарым қатынастар проблемларды, адам құқықтары мен бостандықтарыды қорғау мәселелерді ұтымды шеше алатын ұйымы ретінде құрметіне тағыда лайық екенін дәлелдеп отыр.

Қазақстан халықтардың бірігуі сәтті болып жатқанына не себеп? Бұл біріншіден әлеуметтік философия- «елдердің гүлденуі мен жақындасу» заңдарды білікті қолдануда. Бұған байланысты, барлық мәдениеттереді нақты жақындасатын келісім мен өзара құрметтеу негізінде сондай бір қадырын бағалауына бағытталған  жүйелерді өндеу түралы зерттеулерді жүргізу арқасында, олар  өзекті және өткір бола бастады.

Адамзат дамуы бізге көптеген, қараса, бір жағынан ортақ бірлікке үмытылудан туындайтын, екінші жағынан ұлттық жекешеліндіру салдарынан болатын бір біріне сәйкес келмейтін парадокстарды бейнелеп тұр. Бірақ бұл «көрінбейтын» парадокстар, елдер арасында үнемі мәдени айырымашылықтар өшіріле, белгілі бір бірыңғай аңыздық қоғамда бірыңғай мәдениетті құрылуы мүмкіндігі туралы, кең жайылған көзқарасынан пайда болады. Біз ұмытып барамыз адамзаттың Жер бетіндегі ең жас биологиялық түрі болуын жайтты, біздің жерлік әлем өмірдің миллиардталған формалардан түрады, және әр форма өз жағынан абсолютты жетілген, ал олар бір бірімен бірге байланысты болып, бірігей шар тәрізді алып ағзаны құрайтын сияқты. Сондытан, егер біз адамзаттың біртектігіне ұмытылсақ, онда біз тәбиғатқа қарсы болып жатырмыз. Ал неге біз адамзатты алыс болашақта көптеген бір біріне мәдениет пен психология жағынан ұқсамайтын, қарым қатынас пен ақпараттық қондырғылар арқылы байланыстырған кеністіктерден тұратын сүреттей алмаймыз. Бұл жағдай стратегия дамуын көптеп тұтас қарағанда өзгертеді. Біртектіті тенденция болып жақтайтын болсақ, идеология бірінші қатарға шығады, ал ғылым саясат құрбанына шалынады (өмірлік кенестікке, ғарышқа ие болу үшін күреске және т.б.). Оған қарсы балама- мәдениеттің түрлі формаларды дамуы, келісімге алып келу мақсатымен диалогтарды дамуы, онда ғылым да саясаттың қызығушылықтарға емес, адамзаттың міндеттеріне қызмет етеді. Бұл жағдайда социалисттік жүйенің ыдырауы, дамудың заңды, прогресске қарай қозғалуы процессі ретінде болып есептелуі тиіс, себебі адамзат біртектікке барып жатқан жоқ, оған керісінше, өз жүйенің одан әрі күрделуіне, одан әрі өмірлік кеңістіктерді құрылу көбеюіне, олардың ішінде әр мәдениет (олар алып, кіші елдердің мәдениеттері болсын) әлеуметтік қарым қатынас пен әлемді қабылдауды белгілі бір анық оң және теріс тәжірибеге алып келеді. Менің пікірінше, кез келген біртекті биомәлімет мәдениеттін қурап кетуіне алып келеді (энтропия қағидасы), ал көптген құрастыра бейнелінген өмірлік кеңістіктердің болуы – бұл мәдени, демек экономикалық және әлеуметтік прогресстің кепілі.

Қазіргі әлеуметтік философиялық қимылдар, адамдар арасында дамыған қарым қатынастар формалардың, қоғамды жаңадан зерделі құрастырудың ісінде маңызды екенін ерекше назар ету керек.  Демек қарым қатынастардың рационалдығы туралы түсінігі философиялық тұжырымдарды жасауға ең алғашқы болып келеді. Қарым қатынастар рационалдығының мәні, баяндап жатқан әңгіменің жалпы маңызды, нормативті, деректер көмегімен жүргізіліп жатқан диалог ұйымдастыруарқылы бейнені табуы болып есептеледі. Егер диалогта баяндаудың нормативтілігі табылса, онда сол арқылы жасап жатқан қимылдар да нормативті болып саналады, салдарынан, қарым қатынастардың компетенттілігі де қанағаттандырылады. Тұра сол арқылы адамдардың бірігей өмір сүруінің ережелері өндіріледі, ал олардың қияметі олардың қоғамда өз тұлғалық қасиеттерді жоғалуында емес, олардың қарым қатынастарды аса жетілмегенінен азап шеккендігінде.

Осыған байланысты мәдениеттердің диалогтары жайлы тақырыптарда аса назар аудару қажет, себебі Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы және Біріккен Ұлттар ұйымдастырудан бастап заманнан, ұлт-мемлекеттер тек қана экономикалық қарым қатынастармен ғана емес, бірақ сонымен қатар мәдениаралық контакттар арқылы белгілі бір әлем ұйымы ассоциацияларға бірікті. Бұл жаңа халықаралық ұйымының мүшелері әрине,белгілі әлеуметтік-экономикалық дамуы деңгейлермен айырылады, бірақ олар одан әрі мәдени айырмашылықтармен және ол мәдениетті дамуды жолдармен айырылады, салдарынан ондай мемлекттерде қазіргі экономикасымен адамдарды толықтай қамтамасыз етеді де, бұл мәнінде күшті мемелекеттік биліктін аса маңызды  болып келмейді. Еркін нарықтын пайда болуы экономика саласында қадағалау шаларды қажетсыз болуын жасайды, нарықтың өзі барлығын өз орындарға қойып береді және сол арқылы әділеттілік пен ынтымақтастық жайында проблемаларды шешеді, ұлттық экономиканың бірігей әлемдік экономикаға енгізілген үлесіне қарай материалдық құндылықтарды бөлісу жолымен. Басқаша болып мәдениаралық қарымқатынастарда ұлттық мәдениеттен бет бұруы болып тұруы, ол әрқашан қоғамнның моралінан айырылуына алып келеді, қоғамдық кемістігі сезіміне, ал ол, нәтижесінде қоғамды өз ұлттық мүдделерді қорғауды, кез келген біреулердің алдында өзінің әлеуметтік, экономикалық және саяси мүдделерді талап етуіне қабілетсіз етеді. Түрлі мәдениеттер жаһандық процесстердің қағидаларды өзінің жолдары арқылы жаппай сіңдіреды және қолдана бастайды. Әлемнің әлеуметтік реттіліктің дамуының әмбебап тенденцияларды мойындап отырып, әртүрлі өркениеттер олардан қысым жасауға қарсы әрекеттердіжасау жолға қарсы, олар жауаптарды өз мәдени қорларға сүйеніп жатып талап ететін әрікеттер тәрізді болып саналады.Жаһандық жағдайында диалог бір бірімен байланысты және дау-жанжал әлемге проблема болып барады, оның шешуімен мәдениаралық қарым қатынастарда ынтымақтастық пен әділеттілік орнығуы үміттермен байланысты.

Қазіргі әлемде дау-жанжалдар өсіп барады және тек қана топтар деңгейлерінде ғана емес, онымен қатар мәдениеттер мен өркениетер деңгейлерде жалғасу ықтимал. Соғыс әрекеттер қай формада, қай жағынан бастау алған болсын бәрібір, іс жүзінде жеке бір мәдениеттің басқадан үстемділік жарияғысы келетін және тәбиғатқа жат форма болып саналады. Дау-жанжалды қалыпты шешужалғыз тәсілі- диалог. Әңгіменнің қатысушылардан басқа ешкім және ештене одан әрі сенімге ие бола алмайды, олар барлық өзекті сұрақтарға жауаптарды табу сенімдемын.

 Әдебиеттер

  1. Хоркхаймер М, Адорно Т. Диалектика Просвещения. – М-СПб.: Медиум;Ювента, 1997.-413 с.
  2. Хабермас Ю. Вовлечение другого. – СПб.: Алетейя, 2001. -417 с.
  3. Фромм Э. Революция надежды. – М.: Изд. ACT, 2006. – 283 с.
  4. Халилов С. Восток и Запад: на пути к общечеловеческому идеалу. Философские этюды. – Баку: Университет «Азербайджан», 2004. – 212 с.
Ценностный ориентир национального правосознания Кубеев Е. К.

Кубеев Еркин Киноятович

ректор Карагандинского государственного университета

имени Е.А. Букетова, д.ю.н., профессор

Ценностный ориентир национального правосознания

 

Конституция Республики Казахстан, принятая 30 августа 1995 года народом Казахстана на всенародном референдуме, заложила прочную законодательную основу государственности суверенного Казахстана. В ней получили юридическое оформление главные правовые и нравственные принципы, на которых строится наше общество: стабильность, национальное согласие и казахстанский патриотизм, экономический прогресс и социальная защищенность граждан. Правовая культура сегодняшнего Казахстана, строящего современное демократическое государство на фундаменте высоких норм Основного закона страны, имеет богатые традиции, уходящие корнями в историческое прошлое казахского народа.

В становлении национального правового самосознания, в формировании казахской государственности значительную роль играли личности, чья политическая и духовная деятельность наиболее полно отражала потребности общества и оказала значительное влияние на его развитие. Их наследие, бережно сохраняемое в живой памяти народа как бесценный духовный опыт, служит безошибочным нравственным ориентиром для новых поколений казахстанцев.  В сложные и судьбоносные для страны исторические периоды значимость подобных ориентиров еще более возрастает, они призваны упрочить духовные связи народа с общенациональными ценностями, создать единое духовное поле национальной идентичности.  Нурсултан Абишевич Назарбаев, формулируя важнейшие принципы модернизации общественного сознания, справедливо отмечает необходимость сохранения культурно-исторических смыслов и общественных ценностей как обязательное условие успешного проектирования будущего страны. «Для Казахстана это особенно важно. Мы – огромная по территории страна с богатой духовной историей… Это основа того культурно-генетического кода, который любую нацию делает нацией, а не собранием индивидов»», – подчеркивает Президент.

Общественно-политическая структура казахского общества в период утверждения степной демократии и законности отражала особое правосознание казахского народа. В центре Казахского права «Жарғы» находилась особая социальная категория – би, соединявшая в одном лице законодателя, знатока источников, правил и процедур «Степного права», поэта и оратора. Традиционное для казахов бийское правосудие и сейчас продолжает сохраняться в исторической памяти народа как эталон законности и справедливости.

Одним из выдающихся носителей, проводников нравственных и правовых принципов и традиций народа, одним из основателей и ярких представителей казахской правоведческой культуры, был великий казахский общественный и политический деятель Казыбек би. С его именем связана целая эпоха в истории казахской степи.

Законотворческая и судебная деятельность Казыбек би пришлась на важнейший для формирования и укрепления казахской государственности исторический период, который в литературе поэтически именуется Золотым веком правосудия. Знаменуя своего рода духовный рубеж в истории Казахстана, он вызывает прочные ассоциации с торжеством и авторитетом законности и правосудия, которые были и остаются особым нравственным критерием человеческого общежития.

Казыбек би, которого за особые судебные дарования и заслуги при жизни именовали «қазып айтқан Қазыбек» – «доходящий до самой истины Казыбек», был не только свидетелем славной эпохи, но и активным её созидателем – хранителем, истолкователем, реформатором и проводником законности и правосудия.

Рос и воспитывался Казыбек в традиционной степной культурной среде. Одаренного ребенка с детства готовили к стезе общественного деятеля. Прежде чем стать бием, юноша прошел школу профессионального и нравственного совершенствования: изучал богатое устное творчество народа и наследие знаменитых биев, обучался технике красноречия и основам народной мудрости. Согласно степной традиции, кроме личных качеств и освоения правил степного закона, для получения общественного признания в звании бия необходимо было пройти два испытательных этапа: во-первых, продемонстрировать свой интеллект и логику опытным общественным учителям, отвечая на их философские вопросы, во-вторых, получить особые благословения «бата» мудрых старцев. Эти испытания носили многомерный оценочный характер, определяли идейные убеждения и нравственные установки претендента на высокий статус бия. Уже в 12 лет Казыбек получил «бата» легендарного в Младшем Жузе Монке би. Искусству судебного красноречия он учился также у титулованного Толе бия, что являлось гарантией безусловного признания авторитета молодого судьи.

Казыбек би был выдающимся оратором, судебное красноречие которого имело весомую доказательную силу и убедительность. Не случайно за ним закрепился титул «Ағын судай әйгiлi шешен» («Его красноречие было подобно бурлящему потоку водопада»).  Ораторский дар в сочетании с высокой эрудицией, следование традициям знаменитых биев, ратовавших за мирное урегулирование межгосударственных конфликтов, принесли Казыбек бию раннюю известность. Авторитет молодого Казыбека был по праву заслужен его значимыми победами на судебных и политических процессах, а также на ниве защиты интересов рода и отечества.

Благодаря его усилиям был установлен мир между казахским и калмыцким народами. Первая посольская миссия к джунгарскому правителю, в составе которой был девятнадцатилетний Казыбек, оказалось успешной: были освобождены соплеменники и возвращен угнанный джунгарами скот. Молодой, смелый, блестящий оратор, благодаря искусству убеждения Казыбек би вышел победителем из словесного поединка с джунгарским ханом. Затем последовало еще несколько посольских миссий, результатом которых стало соглашение с джунгарами «впредь жить в мире и согласии». В одну из таких поездок, датируемую 1743 годом, в качестве посла Казыбек би участвовал в переговорах с Галдан Цереном и добился освобождения из плена и возвращения на родину султана Аблая. Вместе с другими известными биями Казыбек би принимал участие в установлении дипломатических отношений с правительствами Китая, Бухары, Монголии, с Россией.

В Среднем жузе Казыбек би считался «самосильнейшим». Слава его простирались далеко за пределы Среднего жуза, он стал легендой своей эпохи,  вместе с Толе би и Айтеке би входил в когорту «трех правителей дум» казахского народа. В официальном донесении русского представителя, относящемся к 1763 году, сказано, что Казыбек бия «в Средней орде за главного судью почитают, к которому сам Абулмамбет хан, так и Аблай и прочих улусов султаны, знатные старшины для всякого совету всегда и почти каждогодно приезжают и без его согласия ничего знатного не приемлют».

Подобный непререкаемый авторитет и политическая значимость бия отражала фундаментальный принцип правовой идеологии казахского общества. Судебная власть, которая принадлежала биям, имела исключительное значение для кочевников. Она была ведущей формой власти в системе управления, широко распространенной, близкой и понятной народу, заслуживающей уважения и опиравшейся на неё.  В сравнении с ханской властью судебная власть была более развитой и достаточно полно себя реализовавшей. Она считалась коренной властью, уходящей в глубь истории самого народа, в отличие от ханов, имеющих «неказахское происхождение». В понимании степняков она выступала как символ государственности, являлась удобным, эффективным, быстрым, можно сказать, универсальным средством осуществления государственной власти.

Звание «бий» было не столько наследственным или жалуемым, сколько заслуженным почетным званием. Бий в первую очередь был общественной фигурой, мудрецом, поучившим народное признание. Основные требования, которые предъявлялись к бию как отправителю правосудия, – это обладание ораторским талантом и честность, а также  доскональное знание норм обычного права, освоение основ степного закона, зафиксированных в уложениях ханов, вошедших  в историю под названием «Қасым ханның қасқа жолы» – «Главное уложение Касым хана (начало ХVI в.); «Есiм ханның ескi жолы» – «Рецепция правовой старины Есим хана» (первая четверть XVII в.); «Жеты-Жарғы Тауке хана»  – «Семь уложений Тауке хана» (последняя четверть XVII в.)»; основных судебных прецедентов биев, начиная со знаменитого Майкы бия (XI -XIII в.в.).

Истина и справедливость, стремление к их постижению были фундаментальными основами судопроизводства и выносимых судебных решений биев, основанных на нормах казахского права: «Атанның құлы айтса да, әділдікке басыңды ұр» – «Поклонись справедливости, если она высказана даже и рабом твоего отца»; «Би төрттiң кұлы: адал еңбек, таза ниет, терең ой, әдiлдiк» – «Би – раб четырех господ, которыми являются: честный труд, благородство мысли, глубокомыслие и справедливость».

Призванное обеспечить мир и стабильность в обществе кочевников, бийское правосудие и стало первоосновой судоустановления, взяв на себя функцию обеспечения функционирования целостной унифицированной системы властных отношений. В годы восстановления и объединения казахских земель в границах до джунгарского нашествия, выхода из всеобщего политического кризиса «три великолепных бия» («аты шулы үш би»), «три пророка» («үш пайғамбар») – Казыбек би, Толе би и Айтеке би – составили главную опору Тауке хана, возглавившего государство в это судьбоносное время и ставшего основоположником обычного права казахов как юридической системы казахского общества. При непосредственном участии Казыбек би был разработан крупный законодательный акт – свод законов «Жеті – Жарғы» (Семь Установлений), принятый на всенародных съездах вблизи Туркестана и отражавший патриотическую волю масс, что можно отнести к наиболее значительным достижениям «трех пророков века».

Благодаря целенаправленной консолидирующей политике удалось установить правовую структуру казахского государства, отвечающую потребностям и традициям общества, сохранить главное этническое содержание, которое, как отмечает наш Президент, являлось основой целостности и единства степной цивилизации.

Как дань особого уважения к заслугам биев в 1993 году на юге Казахстана в урочище Ордабасы был заложен парк, посвященный памяти трех биев-судей.  На его открытии, состоявшемся 28 мая 1993 года, присутствовали президенты трех тюркоязычных государств: Казахстана, Узбекистана и Кыргызстана. Президент Республики Казахстан Нурсултан Абишевич Назарбаев сказал, что три бия «cтали для казахов непреходящим символом единства, их страстные речи овладели умами потомков, как изречение священных книг. Их исторические заслуги перед казахским народом, их значимость в нашей истории невозможно переоценить».

Столетия отделяют современное поколение от Золотого века бийского правосудия. Сегодня коренным образом изменилась социально-политическая среда, нормы и содержание права. Соответствие государственных стратегий развития Казахстана нормам Конституции – важнейшего программного документа страны – обеспечивает как экономическую и политическую эффективность нашего развития, так и его социально-нравственную состоятельность. И на современном этапе бийский суд продолжает олицетворять в общественном представлении высокий профессионализм, честность, верность справедливости и истине. Бийское правосудие как эталон законности не только продолжает сохраняться в исторической памяти народа, но и приобретает актуальность как ценностный ориентир в правовом и конституционном строительстве Казахстана.

«Course towards the future: modernization of kazakhstan’s identity»


INTRODUCTION

Kazakhstan has entered a new period in its history.

This year, in my state-of-the-nation address, I proclaimed the start of the Third Modernization of Kazakhstan.

Thus, we launched two most important processes of modernization – the political reform and the modernization of economy

The goal is to join the world’s 30 most developed countries.

Both modernization processes have crystal-clear goals along with the tasks, priorities and methods to achieve them. I am confident that these will all be achieved fully and in time.

However, they are not enough on their own. .

I am sure that the large-scale reforms that we have started should be complemented with advanced modernization of our  nation’s identity. This won’t just complement political and economic modernization but provide its core.

It is worth mentioning that over the years of independence we have adopted and implemented a number of large programs.

Starting in 2004 we have implemented the Madeni mura program aimed at restoration of Kazakhstan’s historic and cultural landmarks.

In 2013, we adopted the Khalyk tarikh tolkynynda program that enabled us to collect and study the documents dedicated to the history of our country from the world’s leading archives.

Today we must embark on a bigger and more fundamental path.

That is why I decided to share my vision of how we can take another step towards the future together and our nation’s identity to forge a single nation of b and responsible people.

I. ON NATIONAL IDENTITY IN THE 21ST CENTURY.

We are witnessing the beginning of a new, largely unclear, historic cycle. And it is impossible to occupy a place in the advanced group of nations while preserving the old model of identity and thinking. Therefore, it is important to focus, to concentrate, go through changes, adapt to changing conditions, and take the best of what the new era offers.

What was, in my opinion, the main drawback of Western modernization models in the 20th century in relation to the realities of our time? They applied their unique experiences to all peoples and civilizations without taking into account their different characteristics.

Even largely modernized societies have cultures and traditions which are rooted long in the past.

The first condition for successful modernization is the preservation of national culture and tradition. Without this, modernization is empty rhetoric.

However, this does not mean preservation of everything in the national culture. We need to separate those aspects which give us confidence in the future and those that hold us back.

The new modernization should not, as happened before, look at historic experience arrogantly. Rather it must build on the best traditions and make them important pillars for future success.

Without national and cultural roots, modernization will be left hanging in the air. And I want it to stand firm. History and national traditions must be taken into account.

It is a platform which connects our past, present, and future.

I am convinced that the most important mission of spiritual modernization is to reconcile the various strands of our national sense of identity and culture.

I want to outline several aspects of this modernization process for both society as a whole and for every individual in Kazakhstan.

1. Competitiveness

Nowadays, not only a single person, but a nation in general, can succeed only by developing its competitiveness.

First of all, it means that the nation has something valuable in terms of price and quality to offer to regional and global markets. It is not only material goods but also knowledge, services, intellectual products, and lastly, the quality of human resources.

What is unique about the future is that a nation’s success will rest on the ability of each person to compete successfully, not on its mineral wealth.

That is why each person in Kazakhstan and the nation in general should possess a set of qualities that fit the bill for the 21st century. Among those qualities are computer literacy, foreign language proficiency and cultural openness.

The Digital Kazakhstan program, the trilingual program and the program of cultural and religious accord area part of preparation of the nation (and of all the people in Kazakhstan) for life in the 21st century. It is key to our competitiveness.

2. Pragmatism

Modernization is impossible without the ability to change habits and stereotypes. And there are many examples of a genuine and successful pragmatic approach throughout our history.

For centuries, our ancestors had a unique environmentally friendly way of life, preserving the environment and natural resources and using them in a very pragmatic and economically correct way.

Yet within a few years in the middle of the last century, the irrational use of resources led to the disappearance of the Aral Sea and transformation of thousands of hectares of fertile land into ecological disaster zones. This is an example ofhow our nation’s pragmatic attitude to the environment turned into profligacy through an extremely non-pragmatic attitude.

In the course of modernization, we should remember the skills of our ancestors. Pragmatism means an accurate knowledge of our national and personal resources, the cost-effective use and the ability to plan for our future.

Pragmatism is the opposite of profligacy, arrogance and a flashy lifestyle. The culture of modern society is a culture of moderation, of prosperity, not luxury. It is a culture of rationality.

The ability to live rationally with an emphasis on achieving real goals, on education, healthy lifestyle and professional success shows our pragmatism in our behavior.

This is the only successful model in the modern world. When a nation or individual are not focused towards concrete practical goals, unrealistic populist ideologies appear, leading to catastrophe.

Unfortunately, there are plenty of examples in history when nations, led by unrealistic ideologies, have failed. We have witnessed the collapse of the three main ideologies of the last century – communism, fascism, and liberalism.

The age of such ideologies has passed. We need instead clear, understandable and achievable goals which reflect our capabilities and limits. Realism and pragmatism are the watchwords of the next few decades.

3. Preserving national identity

The concept of spiritual modernization implies changes in our sense of collective community and culture. There are two aspects.

First of all, changes in our collective identity.

Secondly, preserving the inner core of our national identity while allowing some of its characteristics to change.

What are the risks of today’s modernization models? They see modernization as a transition from the national development model to a single, universal one. But life constantly proves that it is a mistake! In reality, different countries and regions develop their own models.

Our national traditions and customs, language, music and literature, in one word, our national spirit should remain with us forever.

Abai’s wisdom, Auezov’s pen, Dzhambul’s touching verses, Kurmangazy’s magical sounds, ancestors’ eternal call are only a part of our spiritual culture.

But modernization also means that a number of out-dated habits should be left behind.

Dividing a single nation by regions should become the thing of the past. It is a useful to know and take pride in the history of your region. But one should not forget that he or she belongs to a great nation.

We build a meritocratic society in which the value of every individual should be based on his/her personal contribution as well as personal and professional qualities. Nepotism has no place in such a system. This is the way to build a career only in a failed and under-developed society.

We must understand two unalterable rules.

First. modernization is impossible without preserving national culture.

Second. To move forward, a nation must leave behind the elements of the past that hinder its development.

4. The cult of knowledge

Our nation has always been known for its thirst for knowledge.

A great deal has been achieved since independence. We have trained tens of thousands young specialists at the world’s best universities. As you know, we laid the foundation with the Bolashak Scholarship Program in early 1990s. We have created a number of top-class universities, a network of intellectual schools and more.

However, the cult of education should be universal. And there is a crystal-clear reason for that. Half of existing professions will cease to exist in the upcoming decades as a result of the technological revolution.

Only highly educated people with the ability to switch careers will be able to live successfully in such conditions.

That is why Kazakhstan is now among those developed countries that invest most heavily in education.

Every citizen of Kazakhstan must realize that education will be fundamental to success in the future. Education should be the number one priority for our youngsters.

If education becomes the key value, success will come to the nation.

5. Evolutionary, not revolutionary development of Kazakhstan

This year marks 100 years since October 1917 saw radical changes across vast areas of Eurasia. The entire twentieth century was marked by revolutionary upheavals.

Every nation draws its lessons from history. It is its right, and no one should impose their point of view on others. But no one also has the right to impose their subjective vision of history on us.

The lessons of the twentieth century were, for the most part, tragic for our people.

First, the natural path of the nation’s development was broken and foreign forms of social organization were imposed.

Secondly, a terrible damage has been done to our demography. And its consequences affected the nation throughout the century.

Thirdly, Kazakh language and culture were almost lost.

Fourthly, large areas of our land in many regions were turned into ecological disaster zones.

Of course, history is not only black and white. The 20th century also brought positive developments for Kazakhstan.

We saw industrialization, the creation of a social and industrial infrastructure and the formation of a new intelligentsia.

Modernization, in certain ways, did take place. But it was  more a modernization of  territory and not the nation.

We must clearly understand the lessons of history. The era of revolutions is not over. While they may have changed greatly in their form and content, recent history says directly and unambiguously that only evolutionary development gives nations a chance for prosperity. Otherwise, we will once again find ourselves in the trap of history.

Evolutionary development as a principle of ideology should be one of the benchmarks on a personal, individual level for every person in Kazakhstan.

Of course, evolutionary development of society as a principle does not mean nothing will change forever. It is, however, important to understand not only the lessons of history but also examples of the present and signals of the future.

The nature of revolutions has changed. Today they have distinct national, religious, cultural or separatist characteristics. But in the vast majority of cases, they continue to lead to violence and economic collapse.

Serious consideration of these threats must bedonewithin our society as a whole, in political parties and movements, as well as the educational system.

6. Open attitude

Many problems occur because while the wider world is changing rapidly, the solutions found remained constrained within our own borders.

It should seem unnecessary to prove the need to study the English language when over one billion people around the world use it in their professional communication.

Do you really think that 400 million citizens of the European Union do not respect their own German, French, Spanish, Italian or other languages? Do you really think that millions of Chinese, Indonesian and Malayan people learn English simply because of a thirst for knowledge?

It is not someone’s psychological longing, it is a job requirement in the global world.

Having an open attitude has three main aspects.

First of all, understanding what’s going on in the world, around your country and in the part of the planet where you live.

Secondly, it means being open to the changes that the technological revolution brings. In ten years it will transform many areas of our lives –our work, our leisure, our houses and ways of communication. We must be ready for it.

Thirdly, the ability to adopt and learn from the experience of other people and countries. The two great Asian nations of Japan and China are the best examples of this approach.

Being open to the best practices is the key to success and one of characteristics of an open attitude.

Why is this so important for the future?

If the people of Kazakhstan pass judgment on the world only from within the windows of their houses, they will not be able to see that storms are coming in the world or in neighboring countries. They will not see the woods for the trees or the factors that sometimes force us to change approaches dramatically.

II. AGENDA FOR THE COMING YEARS

Changing our collective identity not only requires us to focus on the principles of modernization, but also concrete projects that enable us to adapt to  the challenges of the future without losing the great power of tradition.

I see several concrete projects that can be started in the coming years.

First, it is necessary to start working on a step-by-step transition of the Kazakh language to the Latin alphabet. We must approach this carefully and with sensitivity. It will require a steady and staged approach. And we have been preparing for this with caution since independence.

The history of how the Kazakh language is written goes back many centuries. .

In the 6th-7th centuries, in the early Middle Ages, an ancient Turkic runic writing, known in science as the Orkhon-Yenisey script, was created and used in the territory of Eurasia.

The ancient Turkic writing emerged in the 6th-7th centuries, one of mankind’s oldest types of writing.

From the 5th to the 15th century, the Turkic language was the language of interethnic communication in most of Eurasia.

For example, it was largely used in the Golden Horde official documents and international correspondence.

From the10th to the 20th century, almost 900 years, the territory of Kazakhstan used the Arabic script as the adoption of Islam led to shifting from the runic writing and the spread of the Arabic language.

On August 7, 1929, the Presidium of the Central Executive Committee of the USSR and the Council of People’s Commissars of the USSR adopted a resolution on the introduction of the new Latinized alphabet called “Common Turkic Alphabet”.

The Romanized alphabet was officially used from 1929 to 1940, later it was replaced by the Cyrillic one.

On November 13, 1940, the Law “On changing the Kazakh script from the Latinized into a new alphabet on the basis of the Russian graphics” was adopted.

It underlines how the history of changing the alphabet of the Kazakh language was mainly for political reasons.

In December 2012, in my annual State of the Nation Address to the People of Kazakhstan “Kazakhstan – 2050”, I said that we need to begin changing our alphabet into the Latin alphabet starting from 2025.

This means that we must begin switching to the Latin alphabet in all spheres.

In other words, by 2025, we will start publishing workflows, periodicals, textbooks and everything else in the Latin alphabet.

And we must now start preparing for this transition which has its own b logic.

It is a change driven by the specific requirements of the modern technological environment, of communications and science and education in the 21st century.

2025 is not far off, and the Government needs to have a clear timetable for the transition of the Kazakh language to the Latin alphabet.

In our schools, all children learn English. This uses the Latin alphabet. It means that there will be no problems for young people.

I believe that by the end of 2017 it is necessary, with the help of scientists and the general public, to adopt a single standard version of the new Kazakh alphabet. In 2018, we should begin training for teaching the new alphabet and preparing textbooks for secondary schools.

In the next two years, we need to carry out the necessary organizational and methodological work.

Of course, during the adaptation period, the Cyrillic alphabet will also be applicable for a certain time.

The second concrete project is the “New Humanitarian Knowledge. 100 New Textbooks in the Kazakh Language” on social and human sciences.

The reasons for it are clear.

1. We must enable the comprehensive education of students in history, political science, sociology, philosophy, psychology, cultural studies, and the study of language. Our humanitarian intelligentsia should be supported by the state by restoring humanitarian departments in the country’s universities. We need not just engineers and doctors, but also people who understand modernity and the future well.

2. We need to translate in the coming years the world’s 100 best textbooks on the humanities into the Kazakh language to enable our youth to easily access this knowledge. These textbooks should be used to educate our students by the 2018/2019 school year.

3. For these purposes, on the basis of already existing translation structures, it is necessary to create a non-state National Translation Bureau, which by the order of the Government, would begin this work in summer 2017.

What will we achieve through this program?

It will provide a qualitatively different level of education for hundreds of thousands of our students. It will prepare them to compete at a global level in the sphere of knowledge.

These are the people who will become the main vehicles for the modernization of our collective identity based on the principles of openness, pragmatism, and competitiveness. Our future will be created in our classrooms.

For many years our social and humanitarian knowledge was constrained within the framework of one doctrine and one worldview. The publication in the Kazakh language of the 100 best textbooks of the world will come into effect within 5-6 years. It is necessary to take all the most modern and valuable textbooks and translate them into the state Kazakh language. This should be the task of the state.

The Government needs to work through this issue and find solutions in respect, for instance, of translators, copyrights, educational programs and teaching staff.

Third, patriotism begins with love for one’s land, for one’s village, city, region, with love for a small homeland. Therefore, I propose the program “Tugan Zher” (“Homeland”), which will easily be translated into a wider framework –“Tugan El” (“Home Country”).

There is a great deal of sense in the words “Туған жерін сүйе алмаған сүйе аларма туған елін?” (“Is it possible for the one who does not love his homeland to love his home country?”) or “С чего начинается Родина?” (“Where does the homeland begin?”).

Why do we call it a small homeland? Human beings are not only rational but also emotional.  A small homeland is the place where you were born and raised, and for a time lived your whole life.

There you have mountains, rivers, stories and myths about their origin, the names of those left in the memory of the people. The list is very long. All this is important.

A special attitude to the native land, its culture, customs and traditions is the most important feature of patriotism. This is the basis of the cultural and genetic code that makes any nation a nation, and not a collection of individuals.

Over the centuries, our ancestors protected specific places and regions, saving for us millions of square kilometers of fertile land. They saved the future.

What does it mean in practice to love a small homeland, what does the TuganZher program mean?

First, it is necessary to conduct a serious study of local lore in the sphere of education, ecology and site improvement, study of regional history, restoration of cultural and historical monuments and cultural sites of local significance.

For example, the best form of patriotism is to study the history of the native land in secondary schools.

Second, it will help businessmen, officials, representatives of intelligentsia and the youth who, having moved to other regions of the country, would like to support their small homeland. This is a normal and patriotic wish, and it must be supported, not prohibited.

Third, our local authorities need to approach systematically and in an organized way the Tugan Zher program.

It requires a balanced approach and careful understanding.

We should find different forms of support and social respect that would contribute to small homeland including a sponsor support mechanism. There is much to be done here.

We can, for example, quickly make our cities greener, extend significant assistance in providing schools with computers, support regional higher education establishments, art foundations of museums and galleries.

In brief, the Tugan Zher program will serve as a true basis for our national patriotism.

Small homeland lays the ground for love of greater homeland – our home country (Kazakhstan).

Fourth, along with the Tugan Zher project aimed at home and local facilities and settlements, we should strengthen protection for our national holy sites, another priority area for our citizens.

This can be achieved through a “Spiritual Holy Sites of Kazakhstan” or “Sacred Geography of Kazakhstan” project as scientists call it.

Every nation, every civilization has its national holy sites that are familiar to every representative of this nation.

This is the basis of spiritual tradition and is particularly important for Kazakhstan. We represent a country with huge territory and rich spiritual history. Sometimes our size played a different role in the history. But the nation has never broken its ties in this spiritual geographical belt.

However, over the entire history we have not created a single area, single chain of these important holy sites in terms of culture and spiritual legacy.

This is not about the restoration of monuments, buildings and constructions.

The point is to unite, in the national conscience, monuments surrounding the Ulytau and the Mausoleum of Khoja Ahmed Yassawi, ancient monuments of Taraz and Beket Ata burials, ancient compounds of East Kazakhstan and sacred sites of the Zhetysu (Semirechye) and many other places. All of them help shape our national identity.

Nowadays, when one talks about the impact of foreign ideological influences, we should keep in mind that these cover certain values, cultural symbols of other nations. Only our own national symbols can oppose them.

The Cultural and Geographical Belt of Kazakhstan’s holy sites represents such symbolic protection and is a source of pride that invisibly binds us through the centuries.

It is a key element in the framework of our national identity. That is why we should develop and implement such a project for the first time in our history.

Within a year, the Government should develop this project and begin communicating about it.

We need to unite three elements in the project keeping dialogue with the public:

  1. We need to educate every citizen of Kazakhstan on the role and place of this Cultural and Geographical Belt.
  2. Our mass media should seriously and systematically address national information projects in this regard.
  3. Domestic and international cultural tourism should be based on this symbolic legacy of the nation. In terms of cultural importance, Turkestan or Altai are important not only for the nation or continent, they are important on a global scale.

Fifth, competitiveness in the modern world and competitiveness of cultures. Hollywood played a major role in ensuring the success for the U.S. during the “cold war”. If we want to be a nation with a unique place in the global map of the 21st century, we should implement one more project – Modern Kazakh Culture in the Global World.

We need the world to know about us not only because of oil resources and major foreign policy initiatives, but because of our cultural achievements as well.

What should be the focus of this project?

First, we need a targeted approach in order to make our domestic culture better known in the six UN languages: English, Russian, Chinese, Spanish, Arabic, and French

Second, this should be modern culture that is created and being created by our contemporaries today.

Third, we must use modern methods of presentation which go beyond books to use the latest multimedia channels and techniques.

Fourth, there should be serious state support. In particular, this initiative should receive consistent backing from the Ministry of Foreign Affairs, Ministry of Culture and Sports and Ministry of Information and Communication.

Fifth, there is a major role for of our creative intellectuals including the Writers Guild, Science Academy, universities and public organizations.

What part of our modern culture should be promoted in the world?

This will require a serious and thorough effort to select our best national cultural contributions and present them effectively internationally.

This will include major translation work and the promotion of our cultural achievements including books, performances, sculptures, pictures, musical compositions and scientific discoveries.

This is an important and noble goal in which this year will be of critical importance. We need to make a clear decision on what we want to show to the world in the sphere of our culture so we can implement this program over the next five to seven years.

For the first time our culture will be known in all continents and in all main languages.

Sixth, I suggest drawing attention to our modern society and the achievements of our citizens through a “100 New Faces of Kazakhstan” project.

We may only have gained our independence 25 years ago but the scale of our achievements are clear. But we cannot see the human lives and dramatic stories behind the figures and facts of our progress. Human lives that are different, bright, dramatic and happy.

The “100 New Faces of Kazakhstan” project will tell this story through the individual lives of 100 citizens from different regions of different age groups and ethnic origins – each of whom have succeeded over the last 25 years.

These real stories of real people will paint a picture of modern Kazakhstan. They will bring our achievements more to life than any statistics. We should make them central figures of our TV documentaries. They should become role models in a clear and balanced view of life.

Modern media culture is not built on talking heads, but on true life stories. Identifying and telling these stories should be the focus of professional work of our mass media.

  1. This project should be aimed at addressing three objectives. To show a real face of those who create modern Kazakhstan using their intellect, hands and talent;
  2. To create new multimedia platform for informational support and promotion of our outstanding contemporaries.
  3. To create not only national but also regional projects “100 New Faces”. We should know those who constitute the gold fund of the nation.

CONCLUSION

A state and a nation are not a static structure, but a living, developing organism. To live, one needs a capacity for meaningful adaptation.

A new global reality came without a knock and permission to everyone’s door – that is why today almost all countries are facing the tasks of modernization.

Time does not stop, and, therefore, modernization, like history itself, is an ongoing process.

At the new break of eras, Kazakhstan has a unique historical chance to build its own better future through renewal and new ideas.

I am sure that the people of Kazakhstan, especially the younger generation, understand the importance of our modernization.

In the new reality, the inner aspiration for renewal is the key principle of our development. In order to survive one needs to change. Anyone who does not do so, will be carried away by the heavy sands of history.

Атаның сөзі – аманат

Атаның сөзі – аманат 

         Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» деген мақаласында: «Біздің бабаларымыз ғасырлар бойы ұшқан құстың қанаты талып, жүгірген аңның тұяғы тозатын ұлан-ғайыр аумақты ғана қорғаған жоқ.

Олар ұлттың болашағын, келер ұрпағын, бізді қорғады. Сан тараптан сұқтанған жат жұртқа Атамекеннің қарыс қадамын да бермей, ұрпағына мирас етті» деп атап көрсетті. Олай болса, ел бірлігі мен тірлігінің тұтастығына шама-шарқынша ат салысқан қайраткерлердің кейінгі ұрпаққа аманат етіп қалдырған мұраларын жарыққа шығару маңызды міндеттердің бірі болмақ.

Кеңес дәуірінің алғашқы жылдарында ұлт тәуелсіздігіне айрықша мән берген тұлғалардың бірі – Ахметжан болыс. Көне көз, кәрі құлақты қариялардан «Ахметжан туралы не айта аласыз?» деп сұрағанда: «Би Ахметжан ба?», «Болыс Ахметжан ба?», «Ахметжан шешен бе?» деп нақтылай бастайды. Адамның ел алдындағы беделін, құрметін айқындайтын осы сөздердің барлығы бір ғана тұлғаға – Талпақтың Ахметжанына бағытталып тұр. Өзге мәселелерге соңыра тоқталармыз, бірақ, дәл осы жерде бір орынды сұрақтың оқырман ойына оралары сөзсіз. Ол: «Талпақтың Ахметжаны 1866 жылы туған деген дерек қалай және қайдан алынған?» деген мәселе. Тағы да ел ауызында сақталып жеткен бір әңгімеге назар аударуға тура келеді.

Қазақ халқының танымалы қайраткерлерінің бірі, ел бірлігі үшін жарғақ құлағы жастыққа тимей жұмыс жүргізген Ақбайдың Жақыбы, қазан төңкерісіне дейінгі және кейінгі кезеңдерде да қуғын-сүргін көрді.

Қызы Аргуния әкесі туралы естелігінде былай дейді: «Әкем 1886 жылы Қарқаралы қаласындағы қазақ интернатына келіп оқуға кіреді. 1889 жылы Омбы қаласындағы гимназияда оқып, оны бітірді. Содан кейін, Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне түседі. 1903 жылы осы факультетті алтын медальмен тамамдап, оқудағы алғырлығы мен ерекше қабылеті үшін университет советі оған заң магистры деген ғылыми атақ береді». Сонымен, екі жылдай ғана еркіндік көрген, нақтырақ айтқанда, шаңырақ көтеруге ғана үлгерген Жақып Ақбаев 1905 жылдан бастап, отыз жылға жуық уақыт бойына қуғын-сүргінге түседі. Бар кінасы – әділдіктің жаршысы болғаны. «1931 жылы Мұратты да алып кетті. Одан көп уақыт өтпей шешемді де қамап қойды. Төрт бала, үлкені мен, үйде жалғыз қалдық. Бірнеше күн бір бұрышқа тығылып жылап отырғанымыз есімде. Туысқандарымыз да жоқ емес. Бірақ, есік ашпайды, өйткені, «халық жауының» балаларына қамқорлық жасады деген аттан қорқады. Осы бір кез менің денсаулығыма үлкен зиян келтірді. Бірер айдың шамасында шешем де, Мұрат та босанып шықты. Сол кезде, түрмеде отырған әкемнен «Қазақстаннан басқа жаққа көшіңдер» деген хабар келді. Сөйтіп, біз жазда Қарақалпақстанның Төрткөл деген қаласына көштік» дейді Аргуния. Міне, осындай елім деп еңіреген азаматтың жақын досы, тығыз қарым-қатынаста болған Ахметжан да, халықтың қамқоршысы болған адам еді. Ел ішіндегі әңгімеде екі қайраткердің достығының себебін құрдастығына саяды. Ақиқатында, тарихи құжаттар бойынша Ақбайдың Жақыбы да 1866 жылы туған. Бірақ, біздің пайымдауымызша ынтымақтастық олардың құрдастығында ғана емес, мақсат пен мүдденің бірлігінде. Қос тұлға да халықтың қамын ойлаған азаматтар болғандығында.

Көне көз қариялардың айтуынша төңкерістен кейінгі келесі жылы, осы негізге сүйене отырып айтқан біздің пікіріміз бойынша 1918 жылы ақтардың елу солдаты Жуанқоңыр деген таудың бауырында жолаушы келе жатқан үш салт аттыны қолға түсіреді. Үшеудің бірінің Ақбайдың Жақыбы екенін біліп қойған әскербасы оны ұстап қалады да, екеуін қоя береді. Бірақ аттары болдырған ақтар екі күн тынығу үшін сол жерде аялдап қалады. Ал, босаған екеуі бірден Талпақтың Ахметжанына келеді.

– Аға, біз ақтарға кездесіп қалдық. Жақып ағаны ұстап қалды да, бізді босатты. Оны атаманға апарамыз, жауапқа тартады дейді, не істейміз? – деп налиды. Ахметжан болса жүз құр атты алдына салғызып, бір ту биені жетекке алғызып, бірнеше жігітпен ақтарға келеді. Келген бетінде биені сойғызып, астырып, оларды тамақтандырып, жүз атты сыйға тартады. Әбден риза болған әскербасы:

– Мына құрметіңе мен разымын, қандай қалауың бар? – дегенде Ахметжан:

– Бойына талап қонған иісі қазағыма қанат болған, Арқаның бір асылын абақтыға жаптырмақ ойың бар екен. Раыңнан қайт, шешіміңді айт, келісіп жолыңды бер, келісімге қолыңды бер. Қайтесіңдер асыл текті, сендердің де замандарың өтті, судың да сұрауы бар деген, ойланыңдар! – деп нығыздай айтады. Әскербасы келісіп, Ақбайдың Жақыбын босатады. Ауылға келіп, тай сойдырып, ет астарып, Ахметжанның үйіне «Сәлем береміз» деп, «Әңгіме тыңдаймыз» деп ел жинасады. Ет піскенше біраз әңгіме де айтылады. әңгіме айтып отырып Жақып мырза әрегідік басын шайқап-шайқап қояды екен. Байқап отырған бір адам сұрақ қойыпты:

– Бағанадан бірі көріп отырмын, сіз әңгіме айтқанда басыңызды неге шайқай бердіңіз?

Сонда Ақбайдың Жақыбы:

– Бүгін Ахаң үлкен іс қылды, сөзі өтіп, тілі жетіп, мені құтқарды. Әй, Талпақ-ай! Әй, Талпақ-ай! Ахметжанды оқытпадың, ойына білім тоқытпадың, сондағы ісі мынадай! Егер оқыған болса, ойына білім тоқыған болса, дұшпанды табанына салып иілер еді, иісі қазақты билер еді, – депті. Мұны естіген Ахметжан:

– Иә, бүгін бір үлкен іс қылдым, хабар жетіп ақтардың әскеріне бардым, бастығына қолға салдым, сөзім өтіп, тілім жетіп, Жақаңды босатып алдым. Әй, Ақбай-ай! Әй, Ақбай-ай! Заманның ағымына ердің, Жақыпты орыстың оқуына бердің, оқысын деп еңбек еткіздің, не мұратқа жеткіздің? Иісі қазаққа ғана емес, орысқа да танылды бірақ олардан да дұшпан көздер табылды, жала жабылды, қуғын көрді, сүргін көрді! Егер оқытпасаң, әрі барса иісі Арғын ғана білер еді, мен сияқты ел ішінде қуғын көрмей жүрер еді! – депті. Көп ішінде отырған Қосыбай баласы Алтынбек:

– Саудадан бөз қалады, шешеннен сөз қалады, бұл құрдастардың қалжыңы ғой, – деген екен.

Енді біз осы айтылған әңгімеге талдау жасап көрелік. Алдымен деректерге жүгінейік.

Тарихтағы үлкен тұлға Ақбайдың Жақыбын оқырманға таныстыру біздің ойымызша міндетті емес. Өйткені ол қазақ халқына еңбегі сіңген қайраткер, танымалы азамат. Ал, «Алты Алаштың ардағы» деген айдармен Қайырбек Садуақасовтың жарыққа шығарған «Жақып Ақбаев» деген еңбегінде: «Есімі алты алашқа Мәшһүр болған Жақып мырза Ақбаев 1876 жылғы (1866 жыл болуы керек, баспада басылу барысында жаңсақ кеткен тәрізді М.А.) 7 қарашада кезіндегі Қарқаралы округы, Берікқара болысындағы Төңіректас, немесе қазіргі Жезқазған облысы, Ақтоғай ауданындағы «Еңбек» совхозы орналасқан аймақтағы Ақбай қыстағында дүниеге келген» деп жазады. Бұл мұрағат дерегі, тарихы шындық. Егер жаңағы ел ішінде айтылып жүрген әңгімені негіз етіп, Ахметжанды Ақбайдың Жақыбымен құрдас деп қарастырсақ, онда олда 1866 жылы туған болып шығады. Екіншіден, әңгіменің мазмұны өзгеріске ұшыраған, өңделген деуге негіз жоқ. Себебі ол бірнеше ғасырларды басынан өткерген, талай өнерпаздардың елегінен өткен «Қобыланды батырдың» жыры емес. Үшіншіден, әңгіменің өзегінде ақиқаттың жатқандығын тағы да Қ. Садуақасовтың еңбегінен аңғарамыз. Онда: «Қазан төңкерісінен кейін де Ж. Ақбаевтың жағдайы күрт өзгере қоймайды. 1918 жылы ақ қазақтардың ату жазасынан кездейсоқ аман қалған Жақаң Алашорданың белсенгері, ұлтшыл деген айыптан кеңес орындары да байып тапқызбайды» деп көрсеткен. Яғни, осы жолғы құтқарушы Талпақтың  Ахметжаны болуы әбден мүмкін.

Енді шешендік сөздерге назар салып көрелік. «Бойына талап қонған, иісі қазағыма қанат болған, Арқаның асылы». Бұл Ахметжанның Жақыпқа берген бағасы. Сыртқы сұлулығы ырғаққа сәйкес тербеліп тұр. Ал, ішкі мазмұны өте маңызды. «Талаптағы нұр жауар» дейді қазақ. Яғни, шешеннің «талап қонған» дегені, Жақаңа «нұр жауған азамат» дегенді мегзейді. Ал, «қазаққа қанат» болуы «ел жүгін арқалаған азамат» дегенде аңдатса, «Арқаның асылы» деуі «Жақсының аты қалады» демекші, есімі мен еңбегі ұрпақтан ұрпаққа жалғаса береді дегенді сездіреді. Өйткені, «асыл» ешқашан тозбайды, солмайды.

Сондай-ақ, Ахметжанның өзі де осал адам емес. Бойына бес қаруын асынған ақтардың әскербасысына күш көрсете сөйлейді: «Райыңнан қайт, шешіміңді айт! Келісіп жолыңды бер, келісімге қолыңды бер!» яғни, берсең қолыңнан, бермесең жолыңнан аламын деп отыр. Сонымен қатар ескерту де бар: «Қайтесіңдер асыл текті, сендердің де замандарың өтті!» Осының бәрін әскербасы түсінбей отырған жоқ, сезіп, біліп отыр. Көнбеске шара жоқ, өйткені, Ахаң мықты адам, еліне арқа сүйей айтып отыр.

Ал, Жақыптың «Әй, Талпақ-ай! Әй, Талпақ-ай!» деуі, немесе Ахметжанның «Әй, Ақбай-ай!, Әй-Ақбай-ай!» деуі, қазақи дәстүр тұрғысынан қарасақ «Құрдастың өзіне өкпе жүрсе де, сөзіне өкпе жүрмейді», замандас тұлғалардың әзілі. Бірақ, әзілдің аясында да ақиқат жатыр. Жақыптың Ахметжанды «Дұшпанды табанына салып илер еді, иісі қазақты билер еді» деп суреттеуі өті жоғары деңгейде бағалауы. Яғни, Жақаң Ахаң сондай деңгейге лайық болғаннан кейін айтып отыр. Сол тәрізді Ахаң да Жақаңды «иісі қазаққа ғана емес, орысқа да танылды» деп оның Ресей төңірегіндегі елдердің барлығына танылған ұлт қайраткері ретінде баға береді. Яғни, бұл әңгіменің, мазмұнынан үш мәселені аңғарамыз. Алғашқысы шешендік өнердің тамаша үлгісі, екіншісі тарихи дерек, үшіншісі азаматтардың тарихтағы тұлғасы.

Талпақтың Ахметжаны туралы әңгімелерді, шешендік сөздерін Сағынбай, Бабажан, Ілияс тәрізді қариялардан естіген едік. Олардың арасында Ахаңды көзімен көргендер де бар. Мәселен, ол кісіні алғашқы көруін Әбдудің Ілиясы былайша әңгімелейді:

«1918 жылдың күзі болатын. Әкемнің қайтыс болғанына төрт жылдан асқан еді. Шешемнің айтуымен жас та болсам, малға қарап, ағайындармен бірлесіп бағымға жіберетінмін. Заман талабына орай мал басын азайтып, елуден астам жылқы он шақты сиыр, жүзге тарта қой қалдырған едік. Күздің бір айының ішінде үш рет барымталап жылқының жартысынан көбін алып кетті. Кімдер екенін біле алмай дал болдым. Жасы үлкен ағайындармен ақылдастым. Бір жанашыр:

– Әй, Ілияс, сен өзің біле де, таба да алмайсың. Осы өңірде жақсылығы жаннан асқан, қиналғандарға қол ұшын беретін, ел ішінің жағдайын толық білетін бір ғана адам бар. Ол – Талпақтың Ахметжаны. Саған бір көмектессе сол ғана көмек жасайды. Бірақ, ол кісі алдына барған адамды сынайды. Өтсең қуана бер, өтпесең бір дәм ішесің де қайтасың, реніш болмайды, – деді. Сонымен, немере ағам екеуіміз бармаққа бел буып, бірге аттандық.

Күн шыға аттанған біз түс ауа қажы атаның ауылына келіп, би ағаның көрші үйіне түстік. Жағдайымызды айтқаннан кейін, үй иесі би ағаға барып, қабылдайтынын айтып келді. Сәлден кейін сәлем беріп, табылдырықтан аттадым. Аққұба өңді, ат жақты, бойшаң адам екен. Үстінде оқаланған шапан, басында тақия. Сәлемімді алған бетте:

– Қай баласың? – деді.

– Әбдудің баласымын, атым Ілияс, – дедім.

– Е, Әбдуден бір жетім қалды деп естуші едім, маған келгендегі мақсатың не? – деді.

Алдында ауылдан шыққанда үлкендердің айтқанын әбден ұғып алған мен, ойлана отырып, сұрақтарға абайлай жауап бердім.

– Би аға, келген мақсатым сізге сәлем беру! – дедім.

– Мақсатыңа көңілім толды, тауып сөйледің, енді тілегіңді айт!

– Тілегім сол, сізден көмек сұрай келдім.

Би ағаның мақтағанына көңілім көтеріліп, еркін сөйлей бастадым.

– Көмегіңе қол ұшын берейін, шаруаңды айт!

– Менің жетімдігімді басынып, малымды ұрлап алды, соны таптыруға жәрдем етсеңіз!

– Ұры мықты болса жылқы ұрлайды, күпті болса сиыр ұрлайды, қартайғанда қой ұрлайды, жантайғанда астындағы көпшігін ұрлайды, не жоғалттың? – деді.

– Жылқы – деп жауап бердім.

– Жарайды, таптырамын, ертең кешке дейін еліңе жеткізеді, ал өзің әкең Әбдудің сыбағасын жеп қайт! – деді де, сырттан кіріп келген бір жігітке, – Мына Әбдудің ұлына бір жауыр атты жетегіне байлаңдар, – деп маған сынай қарады. Би ағаның көзқарасын түсінген мен, бірден жауап қаттым:

– Би ағаның қолынан алған жауыр ат, жай адамнан алған тұлпардан көш ілгері емес пе? – дедім.

– Бала болсаң да байыпты сөйлеуді үйреніп қылған екенсің, адамды семіртетін көңіл, ширататын өмір ғой, алдыңнан жарылқасын, – деп ризашылығын білдірді. Сол сәтте әлгі жігіт есікті ашып:

– Би аға, бізде жауыр ат жоқ екен, не істеймін? – деді. Би ағаң қынжыла жауап қатты.

– Осы күнгі жастар сөз астарын түсінбейтін болып барады. Нұрлан деген болыс таз адамды кемсіткенде Жұмыр деген шешен: «Болысеке! Ит жақсысы тазы болады, ет жақсысы қазы болады, жер жақсысы саз болады, мезгіл жақсысы жаз болады, құс жақсысы қаз болады, адам жақсысы таз болады» деген еді, менің «жауыр ат» дегенім әбден бапталған тәуір ат дегенім емес пе? Дұрысын беріңдер! – деді. Би аға мені бала деп олқысынбай барған шаруамды тындырып қайтарды».

Енді осы әңгіменің мазмұнына назар салып көрелік. Ұлттың болмыс-бітімін танытатын бір ерекше белгі – дәстүр яғни дәстүрін жоғалтқан ұлт – кемтар. Әңгімедегі айрықша назарға түсетін жәйіт көнеден келе жатқан керемет дәстүр – баланың қабылетін аңдау үшін, бағытын байқау үшін арнайы сыннан өткізу. Мұндай әңгімелерді ел ішінен көптеп кездестіруге болады. Мәселен, Сырым батырды бала кезінде әкесі Бақай деген сыншыға жібереді. Сәлем бере келген балаға Бақай сыншы:

– Ей, Сырым, жоқтан бар болдың,

Айырдан нар болдың,

Қамқа тон тозды,

Атадан ұл озды,

Ападан қыз озды,

Боздан буырыл озды,

Сен осыған жауап берші? – дегенде Сырым:

 

– Ей, Бақай ата!

Жоқтан бар болсам құдайдың құдыреті шығар,

Айырдан нар болсам атам үлкен болған шығар.

Қамқа тон тозса, киюі салақ болған шығар.

Анадан қыз озса, шіркіндігі болар,

Атадан ұл озса, еркіндігі болар, – деп жауап береді.

Яғни, баланы сыннан өткізу тек бір ғана өңірге емес, жалпы иісі қазаққа тән дәстүр екен. Олай болса, Талпақтың Ахметжаны алдына келген жасты сынау арқылы қалыпты дәстүрдің дамуына, сабақтасуына өзінің үлесін қосып отыр.

Әңгімедегі екінші мәселе – шешендік. Және ол жай ғана шешендік емес, философиялық шешендік. Мәселен, бір ғана тіркесін алып көрелік. «Бала болсаң да байыпты сөйлеуді үйретіп қалған екенсің адамды семіртетін көңіл ширататын өмір». «Байыпты сөйлеу» деген тіркес қазақта көнеден бері қолданылып келеді. Оны көбінесе көпшілік «орнықты сөйлеу» мағынасымен үндестікте қабылдайды. Бұл дұрыс. Бірақ мағына мұнымен ғана шектелмейді. «Байыптының» түбірі «Бай» деп алсақ сөз байлығына мегзейді екен. Яғни, «байыпты сөйлеу» Тапқырлықтың да нышаны. Ал, «адамды семіртетін көңіл, ширататын өмір» деген қанатты сөз шешеннің төл туындысы. Мұны, мақал ретінде қабылдап, қолдануға, талдауға болады. Өйткені, тіркес «тоқсан сөздің тобықтай түйінін» беріп тұр.

Үшіншіден халықтың шешенді өте қадырлеп, сыйлайтындығы. Оны Ахаң да жақсы білді. Сондықтан «Жоғың ертең түске дейін табылады» деп сенімділікпен айтуы осыған байланысты.

Жақсысын жанындай жақсы көрген қазақ халқы әр кез Талпақтың Ахметжанына құрметпен қараған. Еңбегін бағалай білген. Нәтижесінде ол кісі Әлтеке, Сарым, Кернейге болыс та болады. Осыған орай ел аузында сақталып жеткен тағы бір әңгімеге құлақ түрелік.

Бірде ел жиылып мәжіліс құруға кіріскенде ел ақсақалы ортаға шыққан Талпақтың Ахметжанын: «Нұра болысының халық сайлаған биі, ұлық сайлаған болысы Ахметжан жиынды ашады» депті. Сөйтсе жиылған көпшіліктің алдында отырған атақты Адамбай, Тұрсынның Топатайы Ақаңды құрдас санап ойнай береді екен, былай депті: «Нұраның биі де Ахаң, болысы да Ахаң, ал енді астына ат мінгізіп, иығына шапан жабыңдар!». Бір жылдары Топатай бастаған бір топ елдің игі жақсылары Ертіс өзенінен өтпек болып, көпшілік өтпелі салға мінгенде Топатай қайыққа отырыпты. Ағымы қатты тұсқа жеткенде қайық аударылып, Топатай суға кетер қауіпі туғанда, өтіп бара жатқандарға айқайлап: «Мені құтқарып қалған адамға 5 сом беремін» дейді. Ол кезде бұл үш аттың құны екен. Сонан бір қайықшы жағаға алып шығып, Топатай қалтасын қарағанда 5 сом болмай, 3 сом табылып соны береді. Осы әңгіме ойына оралған Ахаң:

– Е, Топеке, Топеке! Тауып айттыңыз, талайлардың белінен басып, ауызын жауып айттыңыз! Бірақ, осы байлығыңыз қара Ертістің суынан өткенде қайда қалды екен? – депті.

Бұл әңгімеден ел ішінің жай-күйін, тыныс-тіршілігін жан-жақты біліп отырған басшыны, тапқырлықпен ұшқыр ойды ұштастыра білетін алғырықты айқын аңғарамыз. Әңгімедегі шешендік Ахаңның алғашқы не соңғы сөзі емес, бірақ, қай кезде болмасын түйін сөздің сол кісіге келіп тірелетіндігін айғақтай түсетін мысал болып табылады.

1915 жылдың жазында белгілі ақын Нармамбет Орманбетұлының ұйымдастыруымен кейін ел ішіне аңыз болып тараған үлкен басқосу өткізіледі. Ондағы негізгі себеп, абақтыдан босап келген атақты Мәди ақынды шақырып, қонақ ету болтатын. Алдын ала елдің иігі жақсылары да жиылыпты. Олардың арасында Адамбай – Тұрсынның Топатайы, Тобықты Ақсаққалдау Тілеш бай, Әлтеке Қосыбай шешен, Сарым – Байдәулет Талпақтың Ахметжаны тәрізді сыйлы тұлғалар да болыпты. Мәди келерден бірер күн бұрын үлкен дәмде бас қосқанда Нарекең:

– Иісі Орта Жүзге би болып, кейінгіге саналы сөзі қалған Қазыбек бабаның әруағы риза болсын деп ұрпағы Мәди ақынды шақыртып отырмын. Ақсораңның бауырына үй тіккіздім, он ту бие мен он құлын сойғыздым, алты саба қымыз дайындаттым. Ауыл жігіттеріне айтып, балуан күрес ұйымдастыртам. Қандай ойларыңыз бар? – деп сауал тастайды.

Тілеш бай тұрып:

– Мәди келген күні, өзінен бата сұрап бір ақбоз атты құрмалдыққа шалайық, ол менің мойынымда болсын! – дейді.

Топатай:

– Бір, саба саумалды сары уыз күйінде сақтап сусын ретінде беріп отырайық, ол менің міндетімде болсын! – депті.

Қосыбай шешен:

– Серіні сергітер бір амал, әнші – домбырашылардың өнері, оған мен жауапты болайын! – дейді. Сонда Талпақтың Ахметжаны:

– Әншіні ширататын саз емес пе?

Аңшыны ширататын тазы емес пе?

Балуанды ширататын күрес,

Батырды ширататын сайыс,

Шешенді ширататын сөз,

Ақынды ширататын айтыс,

Ел ішіндегі ақындардың басын қосып, айтысты өткізу менің мойынымда болсын? – депті.

Сонан Әбіш, Түсетай, Жуаспай, Бабас тәрізді ақындар келіп айтысты ұйымдастырып оған Мәдидің өзі де арласып, тамаша ақындар сайысы өтеді. Сол айтыста біраз ел адамдарының аттары да айтылған. Мәселен:

Қапастан ұштың босап бұлбұл құсым,

Мақпазда әр не болса жазу үшін.

Арғымақ аса шауып, торға түстің,

Көтермей ағайынның қайрат – күшін, –

деп Әбіш жырлағанда Мәдидің абақтыдан енді ғана босап шыққанын аңғартады.

Әбен мен Топатайға сәлем жаздым,

Қараңыз серпініне өнерпаздың.

Надан деп қарға қылып қарқылдатып,

Мырзалар несін алдым кәрі таздың, –

деген жолдардағы Топатай туралы біз жоғарыда айттық.

Нарекеңнен табылған сөздің нәрі,

Таниды Нарекеңді жұрттың бәрі.

Абайша тақпақтатып жөнелгенде,

Кеудеңе орнағады әсем сазы.

Исламда біз де кенде қалғанбыз жоқ,

Елімнен Меке барған Талпақ қажы, –

деп Ахаңның әкесінің де елге сыйлы тұлға болғандығын аңғартады.

Әрине, діни танымдық деңгейі жоғары болған әрі сауатты, әрі сындарлы Талпақ қажы, баласы Ахметжанды оқытпауы мүмкін емес еді. Ол кездегі оқу түрі тұрмысқа байланысты болатын. Жағыдайы төмен адамдар қай ауылда молланың бар екендігін сұрастырып алып, апарып оқытса, әлділер молланы алғызып, мектеп аштырып оқытатын. Ақынның тілімен айтар болсақ:

Кенжесі Жәбекемнің аты Бабық,

Алтауың Райымбектен тудың нағып.

Біреуіңнің саждаға басың тимей,

Сауатыңды ашты ғай молда Садық, –

деген заман еді. Дін оқуының төрт сатысын екі жылда толық тәмамдап шыққан бала Ахметжан өзінің тапқырлығымен, шешендігімен таныла бастайды.

Ел ішінде жүрген бір әңгімеде түнемелікте алтыбақанда бас қосқан қыз-бозбалалардың арасында екі жігіт дауласып қалып, соңы төбелеске ұласатын жағдайға жетеді. Екі жарылып алған жастар «Сен мықтысың, сен мықтысың!» деген желеумен жігіттерді жұдырықтасуға апарады. Сонда Ахметжан:

  • Адамның қолы жұмса жұдырық, ашса алақан! Жұдырық ашудікі, алақан сабырдікі, ашудың өзегі әлсіздік, ақылдың өзегі мықтылық, ал қайсысың мықтысыңдар, көрейік! – деп тұтанғалы тұрған төбелесті тоқтатыпты.

Әрине, ата – балаға сыншы. Ахметжанның тілге шебер, сөзге шешен, әрі әділ болып өсіп келе жатқандығын аңдаған Талпақ қажы оны ел билеу ісіне бейімдейді. Табын Бабажан деген қарияның айтуына қарағанда, алғашқыда Әлтеке-Сарым, кейіннен Нұра болысына болыс болған Орынбай деген кісі Ахметжанға бата берген екен:

Жәкемдей шешен бол,

Әкеңдей көсем бол,

Ақ патшаның жарғысын ал,

Көптің алғысын ал,

Ақылың ауыр, ісің тәуір болсын!

Сонымен, Талпақ қажының Ахметжаны мұрағат құжаттарында көрсетілгендей жалған жала мен 1918 жылы 24 мамырда болыстықтан алынса, 1931 жылы көтерілісті ұйымдастырушы деп жазықсыз айыпталып, атылады. Бұл жыл елдің игі жақсыларын жоғалтқан тауқыметті жыл еді. Естеліктер мен өзге де зерттеулерде айтылғандықтан, мұрағат құжаттарында көрсетілгендіктен өзге жәйіттерді қайталауды жөн көрмедік.

Түйіндей келгенде айтарымыз, өз кезінде Талпақтың Ахметжанының ел ішінде ең күрделі ауқымды деген істерге араласып отырғандығын осы айтылған әңгімеден толық байқаймыз. Ал мұндай шараларға қысу үшін, ол көптің қалаулысы болуы керек. Ахаң сондай деңгейден көріне білген тұлға.

 

Е.А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың Филология факультетінің деканы,

филология ғылымдарының докторы, профессор

Әбдуов Мухаммадғали Ильясұлы

Қақпан ақынның өлеңдері мен толғаулары

Қақпан ақынның өлеңдері мен толғаулары

Ақындығымен Арқа өңіріне аты мәлім болған, өткір тілді, от ауызды Қақпан Жиренбайұлы ел аузынан жеткен мәліметтерге қарағанда 1864  жылы қазіргі Қарағанды облысына қарасты Шет ауданындағы Бұғылы тауының баурайында дүниеге келіп, 1934 жылы Қызылжарда қайтыс болған. Ол әрі кедей, әрі дау-дамайдан аулақ жүретін момын Жиренбайдың бес ұлының ішіндегі ең кенжесі. Мұны ақынның:
Туысқан бесеу едік Жиренбайдан,
Қолымда басқа мал жоқ жалғыз тайдан, –
деген өлең жолдарынан да байқаймыз. Қақпанның азан шақырып қойған аты – Батырбек. Ақынның аталас бауыры, Шет ауданының Ақсу-Аюлы кентінде өмір сүрген Ермек Мұстафиннің айтуы бойынша Жиренбайдан туған Құттыбек, Бұлдыбек, Құлыбек, Ысқақ және Батырбек. Міне, осы ең кенжесін өнерлі азаматтарды айрықша ілтіпат көрсетіп, сыйлайтын халқымыз ақындық қабілетін ерекше бағалап, сөзімен тіліп түсетін қасиетін байқап, Қақпан деп атап кетеді. Ақынның туған жері – Бұғылы тауының бір үлкен қойнауы – Қақпан сайы деп аталады. Шет ауданындағы Нұраталды ауылының сол кездегі тұрғыны Тайжанов Өкеннен 1973 жылдың 29 қарашасында облыстық «Жезқазған туы» газетіне келіп түскен хатта былай дейді: «Алыстан мұнартып көрінген Бұғылы-Тағылы, Құсмұрын-сымбыл қойнаулары Шет ауданындағы асыл өлкелердің бірі. Осы өлкеде өкпек желден саябыр сай бар. Бұл сай – Қақпан сайы деп аталады. Бұл сайдағы анау бір қораның орыны кедей семьясында туып-өскен Батырбек Жиранбайұлы тұрған үйдің орыны». Өкен де Қақпанның 1864 жылы дүниеге келгендігін айтады. Батырбек жеті жасқа келген шағында сол кезде ел ішінде етек алған шешек деген аурумен ауырып, қос жанарынан айрылады. Сөйтіп:
Көзімді алды менің бұл қорасан,
Көрмедім мұндай ауру мен орасан, –
деп жырлаған ақынның сауат ашуға мүмкіндігі мүлдем жабылады. Ақынның жанарының жеті жаста кеткендігін оның өз өлеңдерінен де байқаймыз:
Қарқабат, Қаракесек, атым Қақпан,
Жүйрікпін шығанақтан шыға шапқан.
Тәңірім жеті жаста көзімді алып,
Соқыр қып әр нәрседен мені қаққан.
Әдебиеттер мен әр түрлі басылымдарда Қақпан туралы мәліметтер айтарлықтай көп емес. Дегенмен, аздаған дүниелердің өзінен ақынның өз кезінде алдына жан салмаған шебер тілді, өткір сөзді әрі сазгер, әрі әнші өнерпаз болғандығын айқын аңғаруға болады. Қарт журналист О.Орынтаев «Орталық Қазақстан» газетінің 1977 жылғы 20 қыркүйектегі санына шыққан «Қақпан ақын хақында» деген мақаласында мынадай естелік айтады: «Тоқырауын бойын мекендейтін Тобықты елінің Манас руынан шыққан атақты ақын Кенішбаймен жұп жазбай он жыл дәмдес-сырлас, жолдас болдым. Ол көпті көрген көне қария, әрі суырып салма тәсілмен айтатын төкпе ақын еді. Сол Кеншекең 1960 жылы 94 жасында дүние салды.
Кеншекең бір реттегі әңгімесінде шаншар руынан шыққан атақты ақын Соқыр-Ажарға амандаса барғанда, сол елде жүрген Қақпан ақынмен кездескенін әңгіме етіп айтқанды Қақпанның бір-екі өлеңін де айтып берген-ді.

  • Мен Қақпан ақынмен екі рет кездестім. Бірінде Қу еліндегі Ажар ақынның үйінде алғаш көріп, амандасып танысқанбыз. Мен сияқты, Қақпан да амандаса барған екен. Бұл жолы сөзді Ажар бастап айтты да, біз пәлендей шешіліп сөйлескеніміз жоқ, Ажардың әңгімесінен тыңдаумен болдық. Екінші рет Қақпанды әдейі еліне іздеп барып, сөйлесіп, сыр шертіскенімізде білгенім мынау еді, – деп Кеншекең әңгімесін одан әрі созды.
  • Қақпан өзімізбен көрші отырған мына Шет ауданының адамы. Ұмытпасам әкесінің аты Жиенбек (не Жиенбай) еді. Өзі тым сөзуар, өткір тілді, орақ ауызды, шешен адам еді. Ертеде Семей губерниясына қарасты Қарқаралы уезінің Қызылтау деп аталатын болысында, кедей шаруаның семьясында туып-өскен. Руы – Қояныштағай. Бес-алты шамасында қорсан шығып, екі көзі бірдей майып болып қалған. Кішкентай кезінен домбыра тартып, естіген күйлерін қалт жібермей, нақысына келтіре тартылатын болып, ауыл-аймақ, естірмендерінің алғысына бөлене берген». Расында Қақпанның ақындығымен көпшілікке танылуы бала кезінде басталғандығын көптеген көне көз қариялардың айтқан әңгімелерінен анықтауға болады. Ақынның қос жанарынан айрылып көзі көруден қалғанымен көңілі, ақыл-ойы алысты барлайтын ақындарға тән байқампаздығы мен тіл өрнектері шығарған толғауларынан көрініп отырады. Бірте-бірте өзінің ақындық өнерін күн көріс кәсібіне айналдырады. Нәтижесінде жеке адамдарға арналған арнау өлеңдер өмірге келіп, олардың бір тобы өткір сынға бағытталса, екінші тобы, мақтап, марапаттауға негізделген. Ақынның ағайындарының бірі Ермек Мұстафин Қақпанды жиырмасыншы жылдары біраз уақыт Шу өңірінде болғандығын айтады. 1958 жылдың 23 наурызындағы «Советтік Қарағанды» газетінде жарияланған «Соқыр Қақпан ақын» деген топтама өлеңдердің кіріспесінде Қақпанның үш баласының болғандығын, үлкені – Торғайбекке қастандықпен у беріп өлтіргендігін, ал, кейінгі – Саулебек пен Қасымхан деген балаларының Ұлы Отан соғысында қаза тапқандығын жазған. Ал, Ермек ақсақалдың өзімен тілдескенде 1939 жылы Қызылжарға барып Қақпанның үйінде болғандығын Сәулебек пен Қасымханның ет комбинатында жұмыс істеп жүргенде көргендігін әңгімеледі. Бәйбішесі Ақбикешті 1948 жылы шет ауданының Шет совхозына қарасты Тұмсық бөлімшесінде тұратын Қақпанның туысқаны Әбікей Кәрібеков деген кісі көшіріп әкеледі. Ақбикеш 650 жылдардың орта кезінде қайтыс болған.

Ақын туралы жазылған деректер айтарлықтай деректер көп емес. Дегенмен, 1961 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасынан Д.Шалабековтың құрастыруымен жарыққа шыққан «Қарағанды жұмысшыларының әңгіме-жырлары» деген жинақтың кіріспесінде мынадай мәлімет берілген: «1946 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институты бастырып шығарған Балхаш Әбиевтің «Қарағанды кені» дейтін кітабында:
Жолығар пәнде өмірдің әр ісіне,
Нілдінің тас ұнталар дәрісіне.
Қыдырғанда қызырдың ісін басып,
Кез келдім Байшағардың Әлісіне.
Және:
Әуелі бісміллә деп сөзді бастап,
Бұлбұлдай тілді безеп мен бір қақсап.
Ел тозған, заман азған турасында,
Артыма кетейінші аз сөз тастап.

Жатқанымыз ағылшынның казарма үйі,
Лас, былық, жан тынығар жоқ бір күйі.
Жүргеніміз жер асты күңгір білте шаммен,
Адамның айналғандай баста миы.

Сатыдан күнде түсіп булужка алып,
Осындай күйде жатыр талай халық,
Жас өмір жапан түзден күн кешіп ек,
Япырмай көрерміз бе енді жарық?

Қайғылы мұңды болып ғаззі басты,
Төзімсіз күйде кешіріп өмір жасы,
Зорлықты тартып жатқан сан мұңлықпыз, –
деген текст келтіріліп, бұл өлеңдердің біріншісінің авторы 1934 жылы қайтыс болған Соқыр-қақпан екендігі, екіншісінің авторы белгісіз, бірақ Қарағанды жұмысшыларының арасында туғандығы айтылады». Келтіріліген деректен қақпан ақынның өз кезінде көпшілікке танымалы болған, өлең-жырларының ел ішіне кеңінен тарағандығын байқаймыз. Ақынға байланысты келесі бір керемет суреттеуді атақты жазушы Ғабиден Мұстафиннің «Көз көрген» романынан кездестіреміз. Туынды көркем шығарма болғанымен Қақпанның бет-бейнесі өте шебер әрі нанымды бейнеленген. Оқырманға түсінікті болу үшін үзіндіні толық келтіргенді жөн көрдік: «Осы кезде көзі жұмулы, қолында таяқ, беті шұп-шұбар, домбыра асынған бір бала жетелеп келді. Келе-ақ домбырасына қосыла сарнады сол адам:
«… Сұрасаң руымды Қояныштағай,
Ішінде Қояныштағай Дәулет-Таңай,
Белгілі Қақбан ақын мен боламын,
Саумысың, Махамбетше жарқыным-ай.
Тал қармап, сөз сауады соқыр Қақбан,
Тәңірім ораза ашар әлі болса,
Тентіреп қақсар ма еді жақ жаппастан.
Құдайым көзімді алды көрмесін деп,
Жын-шайтан әзәзәлге ермесін деп,
Ырзығым ел үстінде болғаннан соң,
Тауышқа ишарат та жетер деген,
Жаманға жер жарады Махамбетше,
Малталап сөз қадырын езген емен».

  • Иә, иә, жетер, Қақбан. Мені несіне торисың. Өзім де торушының бірімін, – деп Махамбетше кірпідей жиырылды. Жұрт жиналып қалған. Базарға шөп, мал әкелген қыр қазақтары арбасының үстінен, аттылары жаяуларды қоршаған көпті дыбысынан сезіп, дәуірлей соқты:

«… Асып ед әкең Қыдыр Қуандықтан,
Кәнікей шыққан мүйіз жуандықтан.
Аузыңды аждаһадай ашсаң-дағы,
Түйені түгіменнен жұтсаң-дағы,
Ақыретке әкетерің үш қабат бөз,
Жиғаның қалар бір күн болып тоз-тоз:
Шын жыласа көз соқырдан жас тамады,
Шын қызса тас та балқып ағады.
Шыңына жетпей қызыл тілім тоқтамас,
Ерегіссе у шашқан аузымнан кім қағады.
Қара есек мінген қара сарт,
Қара арғымақ жегіпті.
Қағазымды сорған соң,
Майға әбден бөгепті.
Қойшыны құдай атарда,
Шопанға тиер таяғы.
Байды құдай атарда,
Төбеңе ойнар аяғы.
«Кет!» деді-ау, сарт қақсамай!
Әдейі іздеп келгенде,
Сен де отырсың жақтамай.
Бай мен биде қайыр қалмады,
Қайтсің Қақбан ел ақтамай».
Тырысып отырған Махамбетше «Қара сарт» дегенде жараңдап, жымың ете түсті. Ақын Сейіткемелдің Әубәкіріне салып еді тілін. Кейін байыған, кірме ауылдас Әбубәкір ру басы Махамбетшенің сиқымбайымен қырқысып алған жерін, бауыр басқан елін меңгеріп барады. Феодал Махамбетше түгілі Мәскеу шауып жүрген Егордың өзі «Мынау қайтеді?!» дей бастаған. Сондықтан Әбубәкірді мұқатқан әрбір сөз екеуінің қышыған жеріне тиді. Сараң Махамбетше «Бірдеме беріп құтылмаса болмас» деп дамбалдық шөжім бергенде, Егор көйлектік үш кез тізбен берді. Ойында ештеме жоқ бала Абдрақман енді ғана аңғарып «Соқыр ит» деді де үйіне жыламсырай жөнелді. Сары бала бәріне бейтарап. Жиын тараған соң жалғыз қайтты. Ақын сөзі есінлде. Бірнеше шумағын жатқа айтып келеді…»
Республикаға танымалы журналист Ырымқұл Сүлейменов Қызыкең Түсіпов деген кісінің Қақпан туралы айтқан естілген былай деп келтірген: «Мен Қақпанды талай рет көрдім, ел аралап өлең айтып жүруші еді. Хиссаларды көп білетін. «Алпамысты» ұзақ түнге айтып тауса алмайтын. Зейіні күшті, бір естігенін ұмытпайтын-ды. Қақпан тамаша домбырашы еді. Ол ән де шығарған адам. «Рти-рти» әнін қазір де көп адам айтады». Қақпанның «Ішкенім – айран-шалап, тіккенім – қос» деген өлеңіне байланысты «Қарағанды жұмысшыларының әңгіме-жырлары» деген кітапта мынадай түсінік берілген: «1956 жылы 5 майда Хасен Манкиннен жазылып алынды. Х.Манкин өлеңнің тууы туралы былай дейді: «Ұмытпасам 1905 жылы желтоқсан айында ағылшын байларына қарсы жанжал жасады. Сонда ағылшын байына Нілді болысы Жәкен көмектесіп, қазақтардың қожайындарға қарсы төбелісін қойғызған екен дейді. Сол үшін ағылшыннан көп сыйлық алады. Бір ретте осы маңдағы соқыр Қақпан деген атақты ақын Ақмола жәрмеңкесіне барып жүріп, Майлықұл деген кісінің үйінде Жәкен болыспен қағысып қалады. Сол жерде Жәкен болысқа осылай деп айтып салған екен» Өлең жолдарына назар аударар болсақ Жәкен болыстан басқа Белден деген адамның есімі кездеседі:
Ішкенім айран-шалап, тіккенім қос,
Мал үшін Белденменен болмадым дос.
Мұндағы Белден ағылшын байының есімі болса керек. Олай дейтін себебіміз осы жинақтың ішіндегі Ілияс Манкиннің «Бір Алла жәрдемші бол, өзің айла» деген өлеңінің соңында:
Жас бала, қара қазан қамы үшін,
Болдық біз ағылшын бай Белденмен қас, – деген жолдар бар. Осы түйінге сүйене отырып, біз жоғарыдағыдай пікірге тоқтағанды жөн көрдік.

Абдуов Мухаммадғали Ильясович,
ф.ғ.д., профессор  

Жидебай батыр және жоңғар шапқыншылығы

Жидебай батыр және жоңғар шапқыншылығы

Ұлттық рухани мұраның жанашыры М.Ж.Көпеевтің «Қазақ шежіресі» кітабында мынадай мәліметтер келтірілген: «Қожаназар ел жұртына аман-есен келді, қатын алды, бір ұл туды. Атын Жидебай қойды. Жидебай құрттай бала күнінде тапқан шешесі өліп қалып, Қожаназар бір тоқал алды». Әрине, бұл ел аузынан жеткен аңыздың желісінде жазылған мәселе. Десек те екі түрлі жәйітке қанық боламыз. Біріншісі, Жидебайдың әкесінің Қожаназар екенін, шежірелік деректерде де осылай айтылады. Бірақ, бір әңгімеде бірінші әйелінен туған десе, келесі бір жерлерде екінші әйелінен туғызады. Екіншісі, жастай анасынан жетім қалуы және бір анадан жалғыз болғандығы. Бұл екеуі де маңызды деректер. Біз жоғарыда Қожаназардың жоңғарлар қолынан босап келген уақытын 1712 жыл деп пайымдаған едік. Осы байдамды басшылыққа алсақ Жидебай 1713 жылы туған болып шығады. Батырдың ескі мазарына қойған көктаста Жидебайды ХVІІ ғасырда өмір сүрген деп көрсеткен еді. Осыған орай нақты кезеңді айқындай уақытында зерделеу жұмысын жүргізіп 1986 жылы «білім және еңбектің» №9 санында «Жидебай батыр» деген атпен мақала жариялаған едік. Біздің тілімізге тиек болған мәселе Жидебайдың Абылай ханға батыр болғандығы. Ал, Абылай хан 1711 – 1781 жылдар аралығында өмір сүргендігі тарихи мәліметтер мен жазба мұрағат деректері арқылы толық дәлелдеген. Олай болса, Жидебай батыр да ХVІІІ ғасырдың адамы. 5 жасында анасынан, 7 жасында әкесінен Жидебайдың жаугершілік замандағы балалық шағы жеңіл болған жоқ.
Әлихан Бөкейханов «Ата тегіміздің айнасы» деген зерттеуінде : «Әлтекеден, бірінші әйелінен – Өтеген, Есболай, екінші әйелінен – Дос, Әлмұрат, үшінші әйелінен – Сапақ. Өтегеннен – Байдаулет, Бәйімбет, Жангел, Қойкен (Шерубай – Нұра өзенінің бір саласы, Қойгелдің бейіті жанында, Қойгел есімімен аталады. Жарас, Бесбалдақ, Қазақбай деген үш бейіттің атымен Нұра болысында үш өзен аталады). Есболайдан – Бірназар. Достан – Қожаназар, Баптен, Мырзақұл. Қожаназардан – Жидебай. (Жидебайдың бейіті 16 ауыл жерінде және Әлтеке немесе Дос рулары оны әулие санайды, басына бала көтермеген қазақ әйелдері басына түнейді, Дос руы Жидебайдың атымен ант береді және антын ешқашан бұзбайды, Жидебай ХVІІІ ғасырдың аяғында өлген). Жидебайдан Есенаман, Есіркеп» деп жазған. Бұл батырдың өмір сүрген кезеңін айқындаған біздің пікірімізді айғақтай түседі.
Сонымен,  ХVІІІ ғасырда өмір сүрген халық батыры Жидебай Қожаназарұлының туған кезі 1713 жыл деген тоқтамға келдік. Ендігі мәселе батырдың қай жерде туғандығын анықтау. Осы өлкеде, мынадай мекенде өмірге келіпті деген нақты тарихи дерек те мәлімет те жоқ. Дегенмен, қисынға келетін әңгімелер негізінде тұспалдап табуға болады.
Қазақ жаратылыстың заңдылықтарын терең түсіне білген халық. Әрбір іс, әрекет, сөз белгілі бір қағиданы басшылыққа алып отырған. Адамның есіміне байланысты да осыны айтуға болады. Танымалы тұлғалардың есімдерінің қайталанып отыруы (Абылай, Омар, Бөгенбай т.б.), күннің жатысына орай қойылуы (Бейсенбай, Сәрсенбай,Жұмабек т.б.), заманның талабына сай алынуы (ХХ ғасырдың 30 жылдарында  Совет, Социал, Партия, Кеңес т.б. аттарының пайда болуы) мекендік орындарға орай берілуі (Ертісбай, Жайық, Арқабай, Еділбек т.б.) біздің пікірімізге дәлел бола алады. Енді, Жидебай есімінің қойылуына назар салып көрелік. Есім «Жиде» және «бай» деген сөздерінің бірігіуінен жасалып тұр. Мұнда негізгі екпін түсетін сөз алғашқы бөлігі де, соңғысы жиі жалғанатын үстеме сөзге жатады. Жиде-жеміс. Ол өзге де жемістер тәріззді жазда өсіп, өнімін береді. Ендеше ел жайлауда отырғанда өмірге келгендіктен нәрестеге осындай есімнің қойылуы мүмкін. Дегенмен, қазақта Жайлаубек, Жайлаубай, Күзгібек деген тәрізді есімдер де кездеседі. Ал Жидебай – сирек кездесетін ерекше қойылған ат, заманның ағымына күннің жатысына келмейді.
Біз жоғарыда Дос батыр туралы әңгіме қозғағанда қай өңірде өмір сүргендігін, қай жерде қаза тапқандығын және сол өлкеде Дос деген өзеннің бар екендігін айтқан едік. Осы байламды басшылықа ала отырып, аталған аймаққа назар салсақ, Балқаш көліне келіп құятын Іле өзенінің бір сағасы Жиделі деп аталады. Атауына қарағанда жемісті өңірге ұқсайды. Біздің пікіріміз бойынша осы өзеннің бойында өңірге келгендіктен батырға Жидебай деген есім берілген (жоба бойынша алғашқыда Жиделібай деп қойылған есім бірте-бірте ауызекі сөйлеу тілінде ықшамдалып Жидебайға айналған). Бізде қалыптасып қалған дәстүр бар. Егер әңгімеге өзек болып отырған тұлға арғын елінен болса, бірден оны арқамен байланыстыра бастаймыз. М. Тыншбаев өзінің зерттеуінде былай дейді: «из описаний Тимура знаем, что Аргыны в 14 веке жили между р.Ала-куль и р.Каратал, т.е. оставались на прежных местах». Яғни, Балқаш көлінің оңтүстік жағында өмір сүргендігі жайында мәлімет береді. Тарихта аумалы – төкпелі кезеңдер болмай тұрмайды, сондықтан, қоныстану мәселесінің де өзгеріп отыруы табиғи заңдылық.
Жидебаймен аталас ағайынның ұрпағы белгілі ғалым, профессор Төлепберді Ақышов: «Жидебай батыр Сыр бойындағы Қаратау өңірінде туып, Сарыарқадағы Ақсу-Аюлы тауының солтүстік батысында, кейін Жидебай әулие аталып кеткен жерде Шет ауданының орталығынан 15 шақырым қашықтықта дүние салған» деп батырдың оңтүстік өлкеде өмірге келгендігін айтқан. М.Ж.Көпеев айтқандай жаугершілік заманда күнде көшіп, қоныс ауыстырып жүрген елдің Қараталдан бастап, Қаратауға дейінгі аралықты басып өтуі әбден мүмкін. Кәрі құлақты қариялардың біресе батырды Қаратау бойында, кейде, Іленің бойында өмірге келтіруі осы себептен туындаған болса керек.  Сонымен біз Жидебай Қожаназарұлын Іленің бір сағасы болып табылатын Жиделі өзенінің бойында туған деген тоқтамды ұсынғанды жөн көрдік.
«Алып – анадан туады» деген қазақ халқында мақал бар. Жидебай батырдың анасын бір деректерде Нар бала десе, келесі бір деректерде Нарғыз деп айтады. Ал аңыздарда біресе түрікпенқызы, біресе арабқызы деп баяндалған. Мәселен, Аманқұл Мұсатайұлы мынандай жағдайды жазған: «содан Дос баласы Қожаназар екеуі мекеге жүріп кетеді. Аман –есен жеткен соң медресеге түсіп, Сұлтан қажы деген мұғаліммен танысып жолдас болып жүреді. Сұлтан қажының жалғыз қызы Нарқыз да сонда оқиды екен. Қожаназар екеуі бірін-бірі ұнатып, ғашық болып қалады.» («Ағадыр таны газеті, 26 маусым, 1993 жыл.»). Әлтекенің 28 жасында жау қолында қаза тапқанын жоғарыда айтқанбыз. Шапқыншылық уақытта елден алшақта жатқан өзге мемлекетке сапар шегу де оңай емес. Және Сұлтан көпшілігінде түркі тектес халықтарға тән есім. Бірақ бізге бұл жердегі қажеттісі батырдың анасының есімін айқындау. Ғ. Ақпанбекте «Арқа» журналының 1993 жылғы 3 санында: «Қожаназардың екінші әйелінен Жидебай туады. Жидекеңнің анасы Нарбала (лақап аты болса керек)» деп жазады. Осы айтылған пікір қисынға жақын. Бірде Нарбала, енді бірде Нағыз деп алынуы да есімінің ел қойған нұсқасы екендігін аңғартады. Десек те, есімге ерекше мән беретін қазақ Жидекеңнің анасын Нарбала деп атауына қарағанда ол кісі ірі, алып тұлғалы адам болғанға ұқсайды.
Өкінішке орай Жидебай есі кірмей тұрып анасынан есін біле бастаған кезінде әкесінен айырылады. Бұл туралы ел аузындағы сақталып қалған аңызда да, М.Ж.Көпеевтің еңбегінде де ашық айтылған. Әрине, апар анамыз Жидебайды жатсынған жоқ. Дегенмен, әркімге өз анасы ыстық, өз баласы жақын. Болашақ батырдың жас кезінде жетімдіктің тауқыметін тартқандығын жоққа шығаруға болмайды. «Жидебай батыр» дастанындағы:
Шешем мені күтеді,
Өз баласына көбік береді,
Жалай берсін деп.
Маған тезек береді,
Отқа қалай берсін деп, –
деген жыр жолдары біраз жағдайдың басын ашып тұр. Батыр бала кезінде мұсылманша оқыған, білім алған, оның діни сауатты болғандығы жайлы аңыздар да, әңгімелер де баршылық.
Ұлттық дәстүрдегі қалыптасқан, көптеген ғасырлардың бойына сұрыптаудан өтіп орныққан салттың бірі – ес біліп, етегін жинаған баланы ынта-жігеріне қарай отырып, бағдарлы түрде өмір тәжірибесін жинақтаған, көргені мен тоқығаны мол тұлғалы адамға бата алуға жіберуі. Және бір айтатын мәселе егер бала ән айтуға бейім болса, танымалы әншіге, өлең шығаруға ыңғайы болса, белгілі ақынға, сөз сөйлеуге шебер болса, шыныққан шешенге тағысын – тағылар жіберетін болған. Бұл пікірімізге орай айтуға болатын дерек те, мәлімет те жеткілікті. Осындай орныққан дәстүрдің көрінісі Жидебай батырға да қатысты. М.Ж.Көпеевтің жазбасында Әлмұрат байдың үйіне Қаракерей Қабанбай батыр келген күні бабасы Дос баланың түсіне еніп, барып батырдан бата ал деген аян береді. Ертеңіне аттанып бара жатқан батырдың алдынан шығып, батасын алып, төрт алмажайының бірі қызыл түлкіні иеленеді. Аманқұл Мұсатайұлы Жидекеңнің түсіне анасының кіріп, қос түлкі киесінің келгенін жылқыдан қандай ат таңдау керектігін, елді қорғауға аттануының қажеттілігін айтқандығын жазады. Егер біз қалыптасқан дәстүрге жүгінсек Жидебайдың Қабанбай батырдан бата алғандығы көңілге қонымды. Себебі мықтылығы жас кезінен байқалған Жидекеңнің үлкендердің ұсынысы бойынша ауылға келген Қабанбайдан бата сұрауы дәстүрге сәйкес. Мәжһүр Жүсіп жазбасындағы «ата, маған керек бата!» деген сөз тіркесі оқырманды еріксіз ойландырады. Аға емес, ата. Яғни, біздің пайымдауымызша жаңағы айтылған сөзге қарағанда Қабанбайдың жасы сол кездерде кемінде қырықтың бел ортасында болған. Оған жоғарыдағы айтып кеткен дәстүрге тән батаны көпті көрген адамннан алу керек деген мәселені қоссақ пікіріміз айқындала түседі. Енді, Жидебайдың бата алған жасын шамамен анықтауға талап жасап көрелік «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламаның» болған жылы тарихи деректермен анықталған 1723жыл. Оған қатысты аңыз әңгімелерде Жидебайдың есімі айтылмайды. Ол орынды. Себебі шайқасқа шығатындай жігіт емес , бұғанасы қатпаған жас бала еді. Осы бір зұлмат жағдай елдің басын біріктіруге, дұшпанға қарсы топтасып күресуге ұйытқы болды. Бірақ, бұл бірден жүзеге аса қойған жоқ. Әрі жұттан жұтап шыққан, әрі іле-шала жоңғардың жойқын шабуылуынан есеңгіреп, аулаққа қоныс аударып кеткен жұрттың өзіне-өзі келуіне де біршама уақыттың қажет болатындығы белгілі. Б.Д.Жұмақаеваның «Қазақстан тарихында» былай деп жазылған: «1726 жылы елді азаптан құтқару ісін халық өз қолына алды. Шымкентке таяу Ордабасы деген жерде үш жүздің басшылары, билері жиын өткізіп, онда қазақ жасақтарына қолбасшы болып, Әбілқайыр хан  және Бөгенбай батыр сайланды. 1727 жылы Ырғыздың оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты өзенінің жанында «Қарасиыр» деген жерде қалмақтарға енсеңгірете соққы берді». Кейін халық бұл мекенді «Қалмаққырылған» деп атап кетті. Сонда жоңғарлардан өлкені алғашқы азат ету соғысы 1727 жылы жүргізілген болып шығады. Егер қисынға сүйенер болсақ, 1723 жылдан кейін шамамен екі жылдай ес жиған ел жауға қарсы күш біріктіру үшін дайындық ісіне кіріскендігі ақиқат. Ол да оңай шаруа емес. Халыққа сыйлы батырлар ел ішін аралап жауынгерлер жинаумен айналысты. Олардың сауыт-сайманы, қару-жарағы, жарамды аттары, азықтары және т.б. осы тәрізді қажеттіліктерді өтеу жеңіл болған жоқ. Аласапыран жағдайды А. Левшин былай деп суреттейді: «Переходы сил влекли за собою неминуюмые разорение и гибель. Стада и табуны ежедневно уменшились; миновая торговля прекратились; нищета и страдания сделались всеобщими: иные умерали с голода, другие бросали жен и детей своих. Наконец бегущие остоновились; но где же? – вместах безплодных и непредставляющих никаких удовсть для качевого народа.» міне, осындай ауыр кезеңді өткізген халықтың басын біріктіруге алдымен батырлардың шығуы қалыпты жағдай еді.
Қаракерек Қабанбайдың да шағын топпен ел аралауы осы мақсаттан туған. Бұл шамамен 1725-1726 жылдарға сәйкес келеді. Батырдың Әлмұрат ауылына ат басын тіреуде мән бар. Жаугершілік кезеңдерде Айтуған, Әлтеке, Дос, Қожаназар тәрізді мықты батырлардың шыққандығын, дұшпан шабуылуына тойтарс беріп, ел ішіне қия бастырмағандығын кезінде Достың көзін көрген, жанында жүрген Қабанбай «тектіден текті тумайма, атаның жолын қумайма ?» деп халық айтқандай біт топ ел қорғаушы сардарлардың майқы ұрпақтарынан шығатындығына кәміл сенген. Ол рудың ақсақалы Әлмұраттың, егер Дос екеуі егіз деген дерекке сенетін болсақ тоқсаннан асқан шағы болатын. Жидебай он екі, он үштердегі бала да, ал Қабанбай алдындағы айтқан тұжырымға жүгінсек қырықтың толық ішінде, яғни, 1680 жылдары туған болып шығады. Ұлт қайраткерлері туралы жазылған «Елтұтқа» деген жинақта мынадай мәлімет бар. «Халық арасында Қаракерей Қабанбай батыр жөнінде аңыз-әңгімелер, жыр-дастандар өте көп. Бұған керісінше тарихи құжаттарда Қабанбай батырдың 1740-62 жылдардағы өмірі ғана көрінеді. Бұл кезде оның есімі ел арасының бітімгершілігінде жүрген дана, би ретінде айтылады». Әрине, XVIII ғасырдың 40-60 жылдары Қабанбайдың жасы 60 пен 80 аралығында болса, көпті көрген ақылгөй дана ақсақал ретінде ел ісіне араласуға лайықты жаста болғандығын байқаймыз.

Абдуов Мухаммадғали Ильясович,
ф.ғ.д., профессор

Латын әліпбиіне көшу – уақыт талабы

Латын әліпбиіне көшу – уақыт талабы

Қалиев Бектұрсын Аманқұлұлы
ҚарМУ қазақ тіл білімі
кафедрасының доценті, филол. ғыл. канд.

Қазақ халқы кеңестік қызыл империяның пәрменімен ХХ ғасырдың 20-30 жыл ішінде 3 рет әліпбиін (алфавитін) ауыстырған екен. Мұның астарында халықтың ғасырлар бойғы жинақталған бай рухани тарихын біржолата ұмыттыру, отарлау, орыстандыру, жалған «сауаттандыру», мәңгүрттендіру саясаты жатқандығын бүгінгі ұрпақ жақсы біледі.
1929-1940 жылдар аралығында ресми түрде қолданылған латын әліпбиімен үкіметтің қаулы-қарарлары, мемлекеттік баспасөзі, көркем әдебиеті т.б. жарық көріп тұрды. Кейіннен бұл жазу кеңестік идеологияның саясатын мүлтіксіз жүргізуге кедергі келтіреді, біртұтас кеңес халқын жасаймыз, барша жұрт орыс тілінде сөйлесе, солғұрлым коммунизмге тез жетеміз деген желеумен әліпбиді кириллицаға көшіріп жіберді.
Соңғы уақытта осы латын жазуына қайта көшу немесе қайта оралу мәселесі көпшілік арасында біраз пікірталасқа айналып отыр.
Елбасы Н.Назарбаевтың 2006 жылы өткен Қазақстан халқы Ассамблеясының ХІІ сессиясында: «Қазақ әліпбиін латынға көшіру жөніндегі мәселеге қайта оралу керек. Бір кездері біз оны кейінге қалдырған едік. Әйтсе де латын қарпі коммуникациялық кеңістікте басымдыққа ие және көптеген ел, соның ішінде посткеңестік елдердің латын қарпіне көшуі кездейсоқтық емес. Мамандар жарты жылдың ішінде мәселені зерттеп, нақты ұсыныстармен шығуы тиіс.
Әлбетте, біз бұл жерде асығыстыққа бой алдырмай, оның артықшылықтары мен кемшіліктерін зерделеп алуымыз керек» [1], – деген пікірі, 2012 жылғы желтоқсан айында жарияланған «Қазақстан-2050» Стратегиясында: «2025 жылдан бастап латын әліпбиіне көшуге кірісуіміз керек» [2], – деген мәлімдемесі, әсіресе зиялы қауым ортасында үлкен резонанс тудырды.
Радио, теледидарда, газет-журнал беттерінде латын жазуына көшу не көшпеу туралы қызу пікірталас басталды. Жаңа әліпбидің бірнеше үлгі жобасы жасалғандығы айтылғанымен, мына жобаны пайдалануға болады деген нұсқасы халықтың талқылауына ұсынылған жоқ.
Украина мен Қырымдағы 2014 жылғы саяси оқиғаларға байланысты латын әліпбиіне көшу мәселесі күн тәртібінен түбегейлі алынып тасталмаса да, мемлекеттік мекемелер мен бұқаралық ақпарат құралдары бұл жазу жайында мүлде жақ ашпай кетіп еді. Мұндай үнсіздік бәріміздің ойымызға Қазақ елінің 2025 жылға қарай латын әліпбиіне көшу, көшпеуі екіталай деген күдік ұялатқаны жасырын емес. Бұл күдікті Ұлт көшбасшысы Н.Назарбаевтың республикалық «Егемен Қазақстан» газетінің 2017 жылдың 12 сәуірінде жарық көрген «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласы [3] әбден сейілтті деп айта аламыз.
«2025 жылға қарай іс қағаздарын, мерзімді баспасөзді, оқулықтарды, бәрін де латын әліпбиімен басып шығара бастауға тиіспіз.
Ол кезең де таяп қалды, сондықтан біз уақыт ұттырмай, бұл жұмысты осы бастан қолға алуымыз керек. Біз осынау ауқымды жұмысты бастауға қажетті дайындық жұмыстарына қазірден кірісеміз. Үкімет қазақ тілін латын әліпбиіне көшірудің нақты кестесін жасауы керек», – деген мемлекет басшысының сөздері латын әліпбиіне көшу туралы дау-дамайға нүкте қойғандай болды. Десек те, латын әліпбиіне көшуді жақтайтындар бұл мемлекеттік тілдің нығаюына оң ықпалын тигізеді десе, қарсы жақ халық арасында сауатсыздық басталады деп үрейленуде.
Яғни «Латын әліпбиіне көшу қажет пе?» деген бүгінгі күннің сауалы – ел келешегін ойлаған әрбір азаматтың көкейкесті мәселесі. Қолданылып келе жатқан әліпбиімізді латын жазуына ауыстыру бізге не береді, неден ұтамыз, неден ұтыламыз деген секілді сұрақтарға келсек, оған мынадай жауаптар беруге болады:
1. Тілдері ұқсас, діні бір, түп негізі ортақ түркі тектес елдер осы күнге дейін әртүрлі әліпбимен жазып келеді, латын әліпбиін пайдаланатын түркі тілдес мемлекеттердің жазуы да бірізге түсірілмей келеді, барлығына ортақ әліпби құрастыру (жазу) түркі мемлекеттерінің тарихи, рухани, мәдени байланыстарының нығаюына, ынтымақтастыққа, өзара интеграцияға алып келер еді;
2. Өткен ғасырларда түрлі тарихи, саяси жағдайларға байланысты дүниенің төрт бұрышына тарыдай шашылып кеткен қазақ баласының басын қосушы фактордың біріне айналар еді. Өйткені бәріміз бір тілде сөйлегенімізбен, әртүрлі әліпбиді пайдаланамыз, мәселен, Ресейде, Монғолияда өмір сүретін қандастарымыз – кириллицаны, Қытай, Ауғанстан, Пәкістанда тұратын бауырларымыз – төте жазуды (араб жазуын), ал Түркия мен Еуропа мемлекеттерін мекендейтін алаш перзенті – латиницаны қолданады. Бұл, әрине, өзара хат-хабар алмасуды күрделендіріп, жазу арқылы тілдесуді қиындатады. Мұны шетелдің жоғары оқу орындарыаралық келісімшарт негізінде білім алып жатқан Қытай мемлекетінен келген қандас студенттерімізді оқыту барысында көріп жүрміз. Яғни латын әліпбиі – әлем қазақтарының рухани бірлігінің негізі деп айта аламыз.
3. Біздің мұрағаттарда шаң басып жатқан көптеген мұрамыздың дені латын әліпбиінде жазылған. Латын әліпбиіне өту арқылы баға жетпес інжу-маржан, бай мұраларымызды кеңінен зерттеуге мүмкіндік алар едік. Мәселен, алаш арыстарының латын әліпбиімен жазылып жарияланған қаншама еңбегі көпшіліктің кәдесіне асырылмай, іздеушісін күтіп жатқаны жасырын емес.
4. ХХІ ғасыр – ақпарат ғасыры десек, бүгінгі компьютер заманында әлемдік ғаламтор жүйесіндегі ақпарат кімнің қолында болса, сол өз билігін емін-еркін жүргізе алады. Ал ақпараттың басты құралы – жазу. Яғни ғаламтор жүйесінде үстемдік жасаушы – ол латын графикасы.
Білім, ғылым, өндіріс саласына еніп жатқан жаңа технологияларға латын әліпбиі арқылы қол жеткізудеміз. Сондықтан латын әліпбиіне көшумен халықаралық ақпараттық кеңістікке шығу жеңілдейді, яғни ғаламтор жүйесін халқымызға ана тілінде меңгеруге жол ашылады. Қазір бәріміздің көзіміз ашық, көкірегіміз ояу, бірнеше тілді бес-алты айдың ішінде қорықпай, еркін үйреніп алып жатқанда, ана тіліндегі дыбыстарды басқаша таңбалауды ғана меңгеріп алу бүгінгі жас ұрпаққа көп қиындық келтірмейді. Әрі бүгінде ұялы байланыстағы хабарламалардың көбі осы графикамен жазылуда.
5. Латын әліпбиіне көшу мемлекеттік тілдің қолданыс аясын одан әрі кеңейтуге мүмкіндік жасайды. Тіл тазалығы мәселесіне келсек, тіліміздегі қазіргі жат дыбыстарды таңбалайтын әріптерді қысқартып, сол арқылы қазақ тілінің табиғи таза қалпын сақтауға мүмкіндік аламыз. Қазақ тілін оқытуда басы артық таңбаларға қатысты емле, ережелер қысқарып, мектептен бастап барлық оқу орнында оқыту үдерісі жеңілдейді.
6. Латын әліпбиіне ауысу – біздің ұлттық санамыздың отарсыздануының бір жолы. Бір ғана мысал, еліміздің латын әрпіндегі транскрипциясын Kazakhstan деп емес, Qazaqstan деп жазған болар едік.
Қазақстанның кириллицаны тастап латынға көшуі – көршіміз Ресеймен достық байланыстарынан бас тартуы деген сөз емес. Бұл – тәуелсіз елдің ішкі ұлттық мәдени мәселесі. Ол мәселенің көрші елдермен қатынастарға қатысы жоқ. Ресей мен Қазақстанның достық негіздегі байланыстары екі ел үшін де пайдалы екені анық. Сондықтан Қазақстанның латын әліпбиіне өтуі Ресеймен достық байланыстарды жалғастыруға еш кедергі келтірмейді.
7. Өзге ұлт өкілдерінің мемлекеттік тілді үйренуіне де өз әсерін тигізер еді. Мәселен, бұған дейін кириллицамен жазылып келген қазақ тіліндегі сөздерді латын әрпімен таңбалайтын болсақ, тіл үйренушілер ол сөздерді басқаша қабылдайды, олардың ойында басқа ассоциация пайда болады: Қазақстан – Qazaqstan, өнер – öner, өзен – özen, өмір – ömir т.б.
Қазір қолданылып келе жатқан көзіміз де, құлағымыз да әбден үйреніскен кирилл жазуы аса жетілген, кемел еместігін қазақ сөздерінің орфографиясына, орфоэпиясына келгенде анық байқадық. Жазуда қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне бағынбайтын жат тіркестер, көпшілік үйреніп кеткенімен, кірме сөздердің орыс тілі заңдылықтары негізінде сақталып жазылуы, басы артық ь, ъ таңбалары, в, ф, ц, щ, ю, я әріптері т.б. қиындықтар кездесуде.
Бүгінгі ұрпақ дыбыстардың тіркесім заңдылығына, дыбыс үндестігіне мән бермей, жазудың жетегінде, әріптің негізінде сөйлеп (дыбыстап), тіліміздің ең басты ерекшелігі болып табылатын, мыңдаған жыл бойы атадан-балаға мирас болып келе жатқан үндестік заңдылығын бұзып, артикуляциялық базамызды бүлдіруде. Мысалы, Құнанбай – Құнамбай, көкөніс дүкені – көгөнүс түкөнү, күн күркіреді – күң гүркүрөдү, таза ауа – тазауа т.б. болып тіл және ерін үндесіміне бағынып барып дыбысталуы тиіс.
Сөйтіп, орыс жазуына негізделген 42 әріптен тұратын әлемдегі әрпі көп жазуымыздың арқасында әріппен сөйлейтін ұрпақ қалыптаса бастады. Тіл мамандарының таңба басқа, дыбыс басқа болады деген пікірі ескерілмеді. Орыс жазуына негізделген қазақ жазуы дыбыстық жүйеге мынадай өрескел қателіктер әкелді:
– қазақ тілінің фонетикасы қате теориялық түсінік бойынша оқытылды;
и, удыбыстары біресе дауысты, біресе дауыссыз деген қате тұжырым пайда болды;
– кірме сөздер мен терминдер тіліміздің басты заңы – сингармонизмге бағындырылмады, таза орыс тілінің дыбыстық заңы бойынша айтылды;
– қазақы акцент жоғала бастады;
– жуан және жіңішкелік белгі бойынша сөйлеу қалыптаса бастады, мәселен, Асель, халің қалай? (Әсел, қалың қалай?)
– сөзде екі дауысты дыбыс қатар жазылатын орфограмма енгізілді, мысалы, киім, киік, тиын, қиын, жиын, суық, буын т.б.;
– ерін үндестігі есепке алынбады, мектеп бағдарламасына енгізілмеді;
– қазақ тілінде дыбыс «сингема» емес, «фонема» деген тұжырым енгізілді;
– орфографиялық сөздікте фонетикалық ұстаным басты болмады, орфографияда ала-құлалықтар пайда болды;
– сөйлеуде орфоэпиялық норма басты болмай, орфографиялық норма басты болды;
– емле саласында күрделі қиындықтар пайда болды т.б.
Бүгінгі қазақ жазуына, тек әліпби ауыстыру ғана емес, түбегейлі реформа керектігін қазіргі фонетист-ғалымдардың бірі Ә.Жүнісбек тынбай айтып келеді. Ғалымның: «Реформа бір ғана әліпби ауыстырумен шектелмейді. Реформа үш мәселені – дыбыс, әліпби және еміле-ереже – бірдей қамтиды: дыбыс – өзге тілдерден бөлектеп тұратын тілдің тұрпат-тұрқы; әліпби – сол дыбыстың қауызы, басқаша айтқанда, қорғаны мен оққағары; еміле-ереже – дыбыстардың басын біріктіріп, сөз құрап тұратын дәнекері. Осы үш мәселе бір-бірімен байланысты және қатар шешілмей төл жазу қалыптаспайды. Ал әліпби ауыстыру қазақ жазуына реформа жасаудың алғы шарты және ең төте жолы болып табылады. Егер латын таңбаларын баптап қабылдай алсақ, онда көптеген тіл бұзар әріптер мен еміле-ережелер өзінен-өзі түсіп қалады» [4], – деген пікірі көңілге қонымды айтылған.
Қазақ тілінің төл дыбыстарын түгендеп, соған лайықтап таңба санын ықшамдау – қазіргі күннің талабы. Ұлы А.Байтұрсынұлы бастап белгілеп берген қазақ тілінің төл дыбыстарының саны 28 (а, ә, б, ғ, г, д, е, ж, з, й, қ, к, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ұ, ү, ш, ы, і) десек, осы дыбыстардан бөлек қазақ тілінің дыбыстарын іздеп әуре болмау керек, өзге дыбыс жоқ. Осы жердегі бәрімізді шатастырып жүрген й, у таңбаларының дыбыс мәні, тілімізде өте жиі кездесетін, езулік, еріндік, үнді [y, w] дауыссыз дыбыстарға жатады: ми [mɪy], қи [qɪy], ти [tіy], ауа [awa], әуе [äwe], су [suw], суы [suwu], у [uw], уық [uwuq], уіл [üwül], күлу [külüw], аю [ayuw], үю [üyüw] т.с.с. Мұндай дауыссыз дыбыс орыс тілінде жоқ, ал ағылшын тілінде бар, қазақ тілінде де бар.
Яғни латын таңбасына негізделген қазақ әліпбиін жасауда тілдің дыбыс жүйесіндегі төл дыбыстар мен орыс тілінен кірме дыбыстар жеке-жеке қарастырылып, әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері мен жазу барысында туындайтын әртүрлі заңдылықтары ескерілуі тиіс. Бұл істі кез келген адам атқара алмайды, арнайы фонолог мамандар мен компьютер технологиясының тілін жетік меңгерген программистердің әліпби мәселесіне ғылыми тұрғыда зерттеу жүргізіп, оны әбден пысықтап алып барып, жүзеге асыруына тура келеді.
Біз, қазақ елі, уақыт көшіне ілесіп, қалып қоймай, әлемдегі өркениетті мемлекеттердің қатарына қосылу үшін, жалпы ұлт ретінде сақталып қаламыз десек, көп кешікпей, әліпбиімізді латын жазуына көшіруіміз керек. Бұл – бүгінгі күннің талабы.

 

Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Н.Назарбаевтың 2006 жылдың қазанында өткен Қазақстан халқы ассамблеясының XII құрылтайында сөйлеген сөзі
2. Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстан-2050» стратегиясы қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, 2012 жыл, 14 желтоқсан.
3. Н.Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» // Егемен Қазақстан, 2017 жыл, 12 сәуір.
4. Жүнісбек Ә. Әліпби мәселесі // Abai.kz

Талпақтың Ахметжаны: әдеби мұрасы

Талпақтың Ахметжаны: әдеби мұрасы

Бұқар жыраудың айтқанындай:
Дүниеде не өлмейді,
Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты өлмейді, –
демекші қандай қиын кезеңдерден жоғалмай, жойылмай есімінің ұмытылмай ел ауызында сақталып келуі, әрі саналы, әрі шешен, әрі көсем бар ғұмырын елінің игілігіне арнаған азамат болғандығын айғақтайды. Көне көз, кәрі құлақты қариялардан «Ахметжан туралы не айта аласыз?» деп сұрағанда: «Би Ахметжан ба?», «Болыс Ахметжан ба?», «Ахметжан шешен бе?» деп нақтылай бастайды. Адамның ел алдындағы беделін, құрметін айқындайтын осы сөздердің барлығы бір ғана тұлғаға – Талпақтың Ахметжанына бағытталып тұр. Өзге мәселелерге соңыра тоқталармыз, бірақ, дәл осы жерде бір орынды сұрақтың оқырман ойына оралары сөзсіз. Ол: «Талпақтың Ахметжаны 1866 жылы туған деген дерек қалай және қайдан алынған?» деген мәселе. Тағы да ел ауызында сақталып жеткен бір әңгімеге назар аударуға тура келеді.
Қазақ халқының танымалы қайраткерлерінің бірі, ел бірлігі үшін жарғақ құлағы жастыққа тимей жұмыс жүргізген Ақбайдың Жақыбы, қазан төңкерісіне дейінгі және кейінгі кезеңдерде да қуғын-сүргін көрді.
Қызы Аргуния әкесі туралы естелігінде былай дейді: «Әкем 1886 жылы Қарқаралы қаласындағы қазақ интернатына келіп оқуға кіреді. 1889 жылы Омбы қаласындағы гимназияда оқып, оны бітірді. Содан кейін, Санкт-Петербург университетінің заң факультетіне түседі. 1903 жылы осы факультетті алтын медальмен тамамдап, оқудағы алғырлығы мен ерекше қабылеті үшін университет советі оған заң магистры деген ғылыми атақ береді». Сонымен, екі жылдай ғана еркіндік көрген, нақтырақ айтқанда, шаңырақ көтеруге ғана үлгерген Жақып Ақбаев 1905 жылдан бастап, отыз жылға жуық уақыт бойына қуғын-сүргінге түседі. Бар кінасы – әділдіктің жаршысы болғаны. «1931 жылы Мұратты да алып кетті. Одан көп уақыт өтпей шешемді де қамап қойды. Төрт бала, үлкені мен, үйде жалғыз қалдық. Бірнеше күн бір бұрышқа тығылып жылап отырғанымыз есімде. Туысқандарымыз да жоқ емес. Бірақ, есік ашпайды, өйткені, «халық жауының» балаларына қамқорлық жасады деген аттан қорқады. Осы бір кез менің денсаулығыма үлкен зиян келтірді. Бірер айдың шамасында шешем де, Мұрат та босанып шықты. Сол кезде, түрмеде отырған әкемнен «Қазақстаннан басқа жаққа көшіңдер» деген хабар келді. Сөйтіп, біз жазда Қарақалпақстанның Төрткөл деген қаласына көштік» дейді Аргуния. Міне, осындай елім деп еңіреген азаматтың жақын досы, тығыз қарым-қатынаста болған Ахметжан да, халықтың қамқоршысы болған адам еді. Ел ішіндегі әңгімеде екі қайраткердің достығының себебін құрдастығына саяды. Ақиқатында, тарихи құжаттар бойынша Ақбайдың Жақыбы да 1866 жылы туған. Бірақ, біздің пайымдауымызша ынтымақтастық олардың құрдастығында ғана емес, мақсат пен мүдденің бірлігінде. Қос тұлға да халықтың қамын ойлаған азаматтар болғандығында.
Көне көз қариялардың айтуынша төңкерістен кейінгі келесі жылы, осы негізге сүйене отырып айтқан біздің пікіріміз бойынша 1918 жылы ақтардың елу солдаты Жуанқоңыр деген таудың бауырында жолаушы келе жатқан үш салт аттыны қолға түсіреді. Үшеудің бірінің Ақбайдың Жақыбы екенін біліп қойған әскербасы оны ұстап қалады да, екеуін қоя береді. Бірақ аттары болдырған ақтар екі күн тынығу үшін сол жерде аялдап қалады. Ал, босаған екеуі бірден Талпақтың Ахметжанына келеді.
– Аға, біз ақтарға кездесіп қалдық. Жақып ағаны ұстап қалды да, бізді босатты. Оны атаманға апарамыз, жауапқа тартады дейді, не істейміз? – деп налиды. Ахметжан болса жүз құр атты алдына салғызып, бір ту биені жетекке алғызып, бірнеше жігітпен ақтарға келеді. Келген бетінде биені сойғызып, астырып, оларды тамақтандырып, жүз атты сыйға тартады. Әбден риза болған әскербасы:
– Мына құрметіңе мен разымын, қандай қалауың бар? – дегенде Ахметжан:
– Бойына талап қонған иісі қазағыма қанат болған, Арқаның бір асылын абақтыға жаптырмақ ойың бар екен. Раыңнан қайт, шешіміңді айт, келісіп жолыңды бер, келісімге қолыңды бер. Қайтесіңдер асыл текті, сендердің де замандарың өтті, судың да сұрауы бар деген, ойланыңдар! – деп нығыздай айтады. Әскербасы келісіп, Ақбайдың Жақыбын босатады. Ауылға келіп, тай сойдырып, ет астарып, Ахметжанның үйіне «Сәлем береміз» деп, «Әңгіме тыңдаймыз» деп ел жинасады. Ет піскенше біраз әңгіме де айтылады. Әңгіме айтып отырып Жақып мырза әрегідік басын шайқап-шайқап қояды екен. Байқап отырған бір адам сұрақ қойыпты:
– Бағанадан бірі көріп отырмын, сіз әңгіме айтқанда басыңызды неге шайқай бердіңіз?
Сонда Ақбайдың Жақыбы:
– Бүгін Ахаң үлкен іс қылды, сөзі өтіп, тілі жетіп, мені құтқарды. Әй, Талпақ-ай! Әй, Талпақ-ай! Ахметжанды оқытпадың, ойына білім тоқытпадың, сондағы ісі мынадай! Егер оқыған болса, ойына білім тоқыған болса, дұшпанды табанына салып иілер еді, иісі қазақты билер еді, – депті. Мұны естіген Ахметжан:
– Иә, бүгін бір үлкен іс қылдым, хабар жетіп ақтардың әскеріне бардым, бастығына қолға салдым, сөзім өтіп, тілім жетіп, Жақаңды босатып алдым. Әй, Ақбай-ай! Әй, Ақбай-ай! Заманның ағымына ердің, Жақыпты орыстың оқуына бердің, оқысын деп еңбек еткіздің, не мұратқа жеткіздің? Иісі қазаққа ғана емес, орысқа да танылды бірақ олардан да дұшпан көздер табылды, жала жабылды, қуғын көрді, сүргін көрді! Егер оқытпасаң, әрі барса иісі Арғын ғана білер еді, мен сияқты ел ішінде қуғын көрмей жүрер еді! – депті. Көп ішінде отырған Қосыбай баласы Алтынбек:
– Саудадан бөз қалады, шешеннен сөз қалады, бұл құрдастардың қалжыңы ғой, – деген екен.
Енді біз осы айтылған әңгімеге талдау жасап көрелік. Алдымен деректерге жүгінейік.
Тарихтағы үлкен тұлға Ақбайдың Жақыбын оқырманға таныстыру біздің ойымызша міндетті емес. Өйткені ол қазақ халқына еңбегі сіңген қайраткер, танымалы азамат. Ал, «Алты Алаштың ардағы» деген айдармен Қайырбек Садуақасовтың жарыққа шығарған «Жақып Ақбаев» деген еңбегінде: «Есімі алты алашқа Мәшһүр болған Жақып мырза Ақбаев 1876 жылғы (1866 жыл болуы керек, баспада басылу барысында жаңсақ кеткен тәрізді М.А.) 7 қарашада кезіндегі Қарқаралы округы, Берікқара болысындағы Төңіректас, немесе қазіргі Жезқазған облысы, Ақтоғай ауданындағы «Еңбек» совхозы орналасқан аймақтағы Ақбай қыстағында дүниеге келген» деп жазады. Бұл мұрағат дерегі, тарихы шындық. Егер жаңағы ел ішінде айтылып жүрген әңгімені негіз етіп, Ахметжанды Ақбайдың Жақыбымен құрдас деп қарастырсақ, онда олда 1866 жылы туған болып шығады. Екіншіден, әңгіменің мазмұны өзгеріске ұшыраған, өңделген деуге негіз жоқ. Себебі ол бірнеше ғасырларды басынан өткерген, талай өнерпаздардың елегінен өткен «Қобыланды батырдың» жыры емес. Үшіншіден, әңгіменің өзегінде ақиқаттың жатқандығын тағы да Қ. Садуақасовтың еңбегінен аңғарамыз. Онда: «Қазан төңкерісінен кейін де Ж. Ақбаевтың жағдайы күрт өзгере қоймайды. 1918 жылы ақ қазақтардың ату жазасынан кездейсоқ аман қалған Жақаң Алашорданың белсенгері, ұлтшыл деген айыптан кеңес орындары да байып тапқызбайды» деп көрсеткен. Яғни, осы жолғы құтқарушы Талпақтың  Ахметжаны болуы әбден мүмкін.
Енді шешендік сөздерге назар салып көрелік. «Бойына талап қонған, иісі қазағыма қанат болған, Арқаның асылы». Бұл Ахметжанның Жақыпқа берген бағасы. Сыртқы сұлулығы ырғаққа сәйкес тербеліп тұр. Ал, ішкі мазмұны өте маңызды. «Талаптағы нұр жауар» дейді қазақ. Яғни, шешеннің «талап қонған» дегені, Жақаңа «нұр жауған азамат» дегенді мегзейді. Ал, «қазаққа қанат» болуы «ел жүгін арқалаған азамат» дегенде аңдатса, «Арқаның асылы» деуі «Жақсының аты қалады» демекші, есімі мен еңбегі ұрпақтан ұрпаққа жалғаса береді дегенді сездіреді. Өйткені, «асыл» ешқашан тозбайды, солмайды.
Сондай-ақ, Ахметжанның өзі де осал адам емес. Бойына бес қаруын асынған ақтардың әскербасысына күш көрсете сөйлейді: «Райыңнан қайт, шешіміңді айт! Келісіп жолыңды бер, келісімге қолыңды бер!» яғни, берсең қолыңнан, бермесең жолыңнан аламын деп отыр. Сонымен қатар ескерту де бар: «Қайтесіңдер асыл текті, сендердің де замандарың өтті!» Осының бәрін әскербасы түсінбей отырған жоқ, сезіп, біліп отыр. Көнбеске шара жоқ, өйткені, Ахаң мықты адам, еліне арқа сүйей айтып отыр.
Ал, Жақыптың «Әй, Талпақ-ай! Әй, Талпақ-ай!» деуі, немесе Ахметжанның «Әй, Ақбай-ай!, Әй-Ақбай-ай!» деуі, қазақи дәстүр тұрғысынан қарасақ «Құрдастың өзіне өкпе жүрсе де, сөзіне өкпе жүрмейді», замандас тұлғалардың әзілі. Бірақ, әзілдің аясында да ақиқат жатыр. Жақыптың Ахметжанды «Дұшпанды табанына салып илер еді, иісі қазақты билер еді» деп суреттеуі өті жоғары деңгейде бағалауы. Яғни, Жақаң Ахаң сондай деңгейге лайық болғаннан кейін айтып отыр. Сол тәрізді Ахаң да Жақаңды «иісі қазаққа ғана емес, орысқа да танылды» деп оның Ресей төңірегіндегі елдердің барлығына танылған ұлт қайраткері ретінде баға береді. Яғни, бұл әңгіменің, мазмұнынан үш мәселені аңғарамыз. Алғашқысы шешендік өнердің тамаша үлгісі, екіншісі тарихи дерек, үшіншісі азаматтардың тарихтағы тұлғасы.
Талпақтың Ахметжаны туралы әңгімелерді, шешендік сөздерін Сағынбай, Бабажан, Ілияс тәрізді қариялардан естіген едік. Олардың арасында Ахаңды көзімен көргендер де бар. Мәселен, ол кісіні алғашқы көруін Әбдудің Ілиясы былайша әңгімелейді:
«1918 жылдың күзі болатын. Әкемнің қайтыс болғанына төрт жылдан асқан еді. Шешемнің айтуымен жас та болсам, малға қарап, ағайындармен бірлесіп бағымға жіберетінмін. Заман талабына орай мал басын азайтып, елуден астам жылқы он шақты сиыр, жүзге тарта қой қалдырған едік. Күздің бір айының ішінде үш рет барымталап жылқының жартысынан көбін алып кетті. Кімдер екенін біле алмай дал болдым. Жасы үлкен ағайындармен ақылдастым. Бір жанашыр:
– Әй, Ілияс, сен өзің біле де, таба да алмайсың. Осы өңірде жақсылығы жаннан асқан, қиналғандарға қол ұшын беретін, ел ішінің жағдайын толық білетін бір ғана адам бар. Ол – Талпақтың Ахметжаны. Саған бір көмектессе сол ғана көмек жасайды. Бірақ, ол кісі алдына барған адамды сынайды. Өтсең қуана бер, өтпесең бір дәм ішесің де қайтасың, реніш болмайды, – деді. Сонымен, немере ағам екеуіміз бармаққа бел буып, бірге аттандық.
Күн шыға аттанған біз түс ауа қажы атаның ауылына келіп, би ағаның көрші үйіне түстік. Жағдайымызды айтқаннан кейін, үй иесі би ағаға барып, қабылдайтынын айтып келді. Сәлден кейін сәлем беріп, табылдырықтан аттадым. Аққұба өңді, ат жақты, бойшаң адам екен. Үстінде оқаланған шапан, басында тақия. Сәлемімді алған бетте:
– Қай баласың? – деді.
– Әбдудің баласымын, атым Ілияс, – дедім.
– Е, Әбдуден бір жетім қалды деп естуші едім, маған келгендегі мақсатың не? – деді.
Алдында ауылдан шыққанда үлкендердің айтқанын әбден ұғып алған мен, ойлана отырып, сұрақтарға абайлай жауап бердім.
– Би аға, келген мақсатым сізге сәлем беру! – дедім.
– Мақсатыңа көңілім толды, тауып сөйледің, енді тілегіңді айт!
– Тілегім сол, сізден көмек сұрай келдім.
Би ағаның мақтағанына көңілім көтеріліп, еркін сөйлей бастадым.
– Көмегіңе қол ұшын берейін, шаруаңды айт!
– Менің жетімдігімді басынып, малымды ұрлап алды, соны таптыруға жәрдем етсеңіз!
– Ұры мықты болса жылқы ұрлайды, күпті болса сиыр ұрлайды, қартайғанда қой ұрлайды, жантайғанда астындағы көпшігін ұрлайды, не жоғалттың? – деді.
– Жылқы – деп жауап бердім.
– Жарайды, таптырамын, ертең кешке дейін еліңе жеткізеді, ал өзің әкең Әбдудің сыбағасын жеп қайт! – деді де, сырттан кіріп келген бір жігітке, – Мына Әбдудің ұлына бір жауыр атты жетегіне байлаңдар, – деп маған сынай қарады. Би ағаның көзқарасын түсінген мен, бірден жауап қаттым:
– Би ағаның қолынан алған жауыр ат, жай адамнан алған тұлпардан көш ілгері емес пе? – дедім.
– Бала болсаң да байыпты сөйлеуді үйреніп қылған екенсің, адамды семіртетін көңіл, ширататын өмір ғой, алдыңнан жарылқасын, – деп ризашылығын білдірді. Сол сәтте әлгі жігіт есікті ашып:
– Би аға, бізде жауыр ат жоқ екен, не істеймін? – деді. Би ағаң қынжыла жауап қатты.
– Осы күнгі жастар сөз астарын түсінбейтін болып барады. Нұрлан деген болыс таз адамды кемсіткенде Жұмыр деген шешен: «Болысеке! Ит жақсысы тазы болады, ет жақсысы қазы болады, жер жақсысы саз болады, мезгіл жақсысы жаз болады, құс жақсысы қаз болады, адам жақсысы таз болады» деген еді, менің «жауыр ат» дегенім әбден бапталған тәуір ат дегенім емес пе? Дұрысын беріңдер! – деді. Би аға мені бала деп олқысынбай барған шаруамды тындырып қайтарды».
Абдуов Мухаммадғали Ильясович,
ф.ғ.д., профессор

«Интеллектуалды әлеует елдегі әлеуметтік модернизацияны жүзеге асырудың факторы ретінде»

«Интеллектуалды әлеует елдегі әлеуметтік модернизацияны жүзеге асырудың факторы ретінде»

 

 

Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды

мемлекеттік университетінің

саясатану және әлеуметтану

кафедрасының доценті,

с.ғ.к. Д.Б. Кошербаевтің

Сот.тел:87015803500

Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен ақ, біз еркін демократиялық қоғамды дамытудың жедел бағытын жария ете отырып, тәуелсіз Отанымыздың саяси тарихының жаңа да жарқын болашағына қадам жасадық. Осыған орай, Елбасымыз Н.Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында: «Күллі жер жүзі біздің көз алдымызда өзгеруде. Әлемде бағыты әлі бұлыңғыр, жаңа тарихи кезең басталды. Күн санап өзгеріп жатқан дүбірлі дүниеде сана-сезіміміз бен дүниетанымымызға әбден сіңіп қалған таптаурын қағидалардан арылмасақ, көш басындағы елдермен тереземізді теңеп, иық түйістіру мүмкін емес. Өзгеру үшін өзімізді мықтап қолға алып, заман ағымына икемделу арқылы жаңа дәуірдің жағымды жақтарын бойға сіңіруіміз керек» – дей отырып, бүгінгі таңдағы маңызды мәселелердің бірі әрбір қазақстандықтың санасын жаңғырта отырып, жаңа қоғамды қалыптастыру екендігін тағы бір баса айтқан болатын.

Елдегі саяси реформалардың екі он жылдық тарихына қарамастан Қазақстан әлемнің демократиялық мемлекеттеріне өзінің ұстанған адами құндылықтары мен нормаларынан бас тартпайтындығын көрсеткен болатын. Әрине, Қазақстан мен демократиясы бірнеше ғасырлар бойы қалыптасқан Батыстың демократиясынан айырмашылығы мол, бұл тек саяси-экономикалық жүйелердің даму үрдісінде ғана емес, сонымен қатар тарихи, мәдени ерекшеліктерден айқын көрінеді. Алайда, мемлекетіміздің демократиялануының аз ғана тариғына қарамастан, осы жолда жеткен жетістіктеріміз де жоқ емес.

Жәнеде демократиялық мемлекет құру Елбасының немесе жекелеген әлеуметтік топтың ғана міндеті емес, көпшілік болып жұмылғанда азаматтық қоғам принциптеріне жақындай түсеміз. Әрбір қазақстандық өз елімнің гүлденуіне қандай өзіндік үлес қостым деген сұраққа жауап беруге тиіс. Нақты экономикалық табыстарға негізделген және Жалпыұлттық тұжырымдама арқылы жүзеге асатын Қазақстанның жаңғыртылу жетістіктері осыған тікелей байланысты. Сондықтан қоғамның бүкілдерлік саяси субъектілері етене жұмыс жасаулары қажет.

Осы жерде қоғамдағы әлеуметтік жаңаруларды жүзеге асыру міндеті елдегі интеллектуалды әлеуетті арттырмайынша жүзеге аспайтындығы анық. Ол ең алдымен демократиялық үрдістердің нәтижелі жүруі мен қолайлы алғышарттарға байланысты. Себебі, бүгінгі тарих көрсетіп отырғандай демократияға бет бұрған посткеңестік мемлекеттердің барлығы дерлік демократиясы орныққан мемлекеттерге айналды деп айту өте қиын. Көп жағдайда демократиялық құндылықтардан гөрі аталмыш мемлекеттерде авторитарлық сарындағы принциптердің басым тұратындығы айқын. Алайда, демократияның нышандары мен базалық нормалары жоқ деп те кесіп айтуға да болмайды. Себебі, демократия бір жылда немесе он жылдықта өзінен өзі құрыла салатын үрдіс емес. Ол өте күрделі құрылым, сондықтан демократияның орнығуы үшін уақыт және белгілі ресурстар қажет.  Осы сұраққа Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: Жалпыға Ортақ Еңбек Қоғамына қарай 20 қадам» жаңа бағдарламалық мақаласында халқымыздың өз мемлекетін өркениетті елдер қатарына көтеру жолындағы әлеуметтік бағыттарын толық қамтыған мәселелерді көтереді. Осы тапсырмалар толығымен жүзеге асқанда ғана халықтың денсаулығы жақсарып, білімі мен біліктілігі артатыны, тұрмыс деңгейі көтерілетіні,  тіршілік етуі жақсаратыны, еңбекке белсенділігі артатыны, мемлекетіміздің өркениетті елдер қатарына еркін еніп, бәсекеге қабілеттілігі қалыптасатыны айқындалған. Бұл тапсырмаларды орындау арқылы еліміз тағы бір жаңа белеске көтеріледі, қоғамның  адам үшін қызмет ету мүмкіндігі арта түседі.

Елбасының идеясы қоғам өмірінің барлық саласын қамтиды – саясат, экономика, білім беру, ғылым, бизнес. Осылардың ішіндегі маңыздыларының бірі білім беру.

Әлемнің алдыңғы қатарлы елдері ғаламдық бәсекелестік жағдайындағы жаңа талаптарға жауап беретін жоғары білім берудің икемді жүйесін құруға ұмтылуда. Бәрімізге белгілі, экономикасы мен азаматтық институттары қалыптаспаған елдерде білім берудің тиімді жүйесіде орнықпаған. Қоғамның сауаттылығы, адами капиталдың сапасы Қазақстанға әлемдік үрдістерге әсер етуге қабілетті бірқатар мемлекеттер қатарына кіруге мүмкіндіктер бере отырып, демократиялық институттардың орнығуына да қолайлы жағдай тудырады.

Қазіргі ақпарат заманында ғылым мен техниканың соңғы жетістіктері қолданылатын өндіріс, сауда, қызмет көрсету саласы рөлінің арта түсуіне байланысты еліміздің бәсекеге қабілеттілігі туралы мәселе күн тәртібіне қойылып отыр. Қоғамдық өндіріс салалары да, еліміздің өзі де білім беру жүйесі бәсекелестік қатынастарға төтеп бере алған жағдайда ғана бәсекеге қабілетті болмақ. Бүгінгі таңда кез келген елдің бәсекеге қабілеттілігі білім жүйесінің бәсекеге қабілеттілігіне келіп тіреледі. Сондықтан барлық дамыған елдерде білім беруге жете назар аударуда.

Елбасы «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласында білімнің ел өмірінде алатын ерекше рөлін: «Қазіргі таңда жеке адам ғана емес, тұтас халықтың өзі бәсекелік қабілетін арттырса ғана табысқа жетуге мүмкіндік алады. Бәсекелік қабілет дегеніміз – ұлттың аймақтық немесе жаһандық нарықта бағасы, я болмаса сапасы жөнінен өзгелерден ұтымды дүние ұсына алуы. Бұл материалдық өнім ғана емес, сонымен бірге, білім, қызмет, зияткерлік өнім немесе сапалы еңбек ресурстары болуы мүмкін» – деп нақты белгілеген болатын.

Сондықтан бүгінгі күнгі озық технологиялар мен жаңашыл ойларды жетік игерген, өзінде, елінде таныта алатын азаматтарды тәрбиелейтін ыңғайлы оқу жүйесі болуы керек.

Әлемдік білім беру жүйесінде көш керуен алда келе жатқан алдыңғы қатарлы елдердің тәжербиесін саралай отырып, оқу жүйесінде байыпты өзгерістер жасаған абзал. Оның ішіндегі негізгі салмақ жоғары оқу орындарына түспек. Себебі еліміздің жоғары оқу орны жүйесі тек жоғары білім берудің ғана емес, бүкіл білім беру жүйесінің жаңаруына ұйытқы болуы аса қажет. Есімі әлемге әйгілі испандық философ және мәдениеттанушы X.Ортега-и-Гассет «Миссия университета» еңбегінде университетті интеллектуалды элитаны тәрбиелеу орталығы дейді. Ғалым университеттің міндетін «дарындылар аристократиясын» тәрбиелеуден көреді. Яғни интеллектуалды элитаны элиталық білім бере отырып тәрбиелеп өсіріп шығаратын жер жоғары оқу орындары. Элитарлық білім интеллектуалды элитаны қалыптастыратын бірден-бір негізгі көзі.

Осыған сәйкес бүгінгі ақпараттық демократияллық қоғамда жоғары білімді беру жүйесінде ақпараттық-технологиялық мүмкіндігі мен бітірген маман-түлектерінің сапасына және онда түсу талаптарына сәйкес  ЖОО-н бірнеше түрлерге бөледі. Осыдан барып қазір жоға­ры кәсіби білім берудің екі түрі бой көрсетті: бірі қызмет көрсету сапасы жоғары элиталық білім беру, екіншісі жоғары білім берудің қалың көпшілікке арналған түрі. Бүгінгі күні осылардың ішінде кең тарағаны элитарлық оқу. Біздің елімізде элитарлық білім жүйесін қолға алуда. Алайда бұл азғана уақыттың ішінде қалыптаса қоятын үрдіс емес. Мәселен, есімдері мен білімі әлемге әйгілі Гарвард, Принстон, Йель, Оксфорд, Кембридж, Сорбонна, Москвалық, Токиялық және т.б, университеттер аймақтық қана емес, сонымен қатар әлемдік интеллектуалды элитаны тәрбиелеудің негізгі көздеріне айналып отыр.  Бұлардың да өзіндік қалыптасуының ерекше үлкен тарихы бар. Олар  көптеген тарихи, мәдени фактролардың әсерімен етене дамып жетілген білім ордалары.

Бізде осындай элиталық білім жүйесіне ұмтылуымыз қажет. Ол үшін,  профессор Е. Жатқанбаевтің пікірінше «еліміздегі әрбір жоғары оқу орны қазіргі заманғы университеттердің қандай түріне өтуіміз қажеттігін айқындап алулары тиіс. Олар – жобалаушы, зерттеуші, педагогикалық, т.б түрлерге бөлінеді. Университеттердің басқа да типтену түрлері бар. Дамыған елдердің жетекші университеттері жобалаушы немесе зерттеуші түрлеріне жатады немесе олардың синтезін құрайды. Менің ойымша, біздің уни­вер­ситеттерде мойын бұрғызбас лекциялар мен семинарлар үстем болып келетін «жоғары мәртебелі» оқу жоспары басымдыққа ие. Дамы­ған әлем бұл типтен ХХ ғасырдың 70-ші жылдары арыла бастады». Яғни оқу жүйесін бүгінгі заман талаптарына сай, бәсекеге қабілетті, «икемді» мамандар даярлайтындай жаңа мазмынға толтыру қажет.

Мемлекет басшысының 5 қыркүйек күні Назарбаев Университетінде оқыған «Қазақстан білім қоғамы жолында» атты дәрісінде атап өтілгендей, еліміз бүгін «білім-ғылым-инновация» деп аталатын үштағандық жүйе басқаратын постиндустриялық әлемге қадам басты. Қазақстанда білім жүйесі қарқынды түрде дамуға, жаһандану және ақпараттану сияқты жедел дамып келе жатқан әлемдік үрдістерге жауап беруге қабілетті болуы керек.

Жоғары оқу орындары аталған талаптармен қатар, инновацияға да көңіл бөлгені абзал. Дамыған елдердің жоғары оқу орындары рыноктық қатынастар субъектісіне айналған. Ғылыми және инженерлік білімдер коммерциялық өнімдерге, лицензиялар мен патенттерге айналып, сауда нысаны ретінде сатып алынады және сатылады. Осы заманғы алдыңғы қатарлы жоғары оқу орындары инновациялық технологиялар мен еңбек рыногындағы жаңа тұрпатты қызметкерлерді туындату орталығы болды.

Сонымен қатар Елбасы «Болашақ» степендиясына иегер жастармен Астанадағы кездесуінде «Болашақтың» бәсекеге қабілетті ұлттың қатарына қосылу үшін жасалған ең маңызды жобалардың бірі екеніне тоқталды. «Мұны ұғу үшін дамудың жаһандық бағыты қалай қарай кетіп барады, соны білуіміз керек. Заманауи прогрестің мәнін білуіміз керек. Қазіргі шындық мынадай: бүгінгі мемлекет өзінің интеллектуалды ресурстарымен бәсекеге түседі. Дамыған елдердің ұлттық байлығының 75 пайызы осы интеллектуалдық капиталды құрайды. Бәсекенің бастысы – білімнің бәсекесі. Алдыңғы қатарлы елдердің экономикасы ғылым мен бизнестің аспектілеріне негізделген…. Біз инновациялық төнкеріс үшін дайындықтамыз. Нақты мақсатымыз бар. Ол – халықтың әл-ауқатын жақсарту бағытында жұмыс істейтін жоғары технологиялық мемлекетке айналу. Өйткені, мұнай-газды, басқа да ресурстарды біз мәңгілікке пайдалана алмаймыз. Біздің мақсатымыз мынадай басымдылықтарға ие болады. Бұл ең алдымен, басқарудың тиімді тетігін білетін жастардың шоғырын қалыптастыру. Олар мемлекеттік басқару мен бизнес саласын жетік меңгерген мамандар болуы қажет. ХХІ ғасырда қалай жұмы істеу керектігін білетін мамандар Отанның мақсат-мүддесін алдыңғы орынға қоятын патриоттар болып қалыптасады. Оның үстіне олар менеджменттің де қыр-сырын білетін болуы керек. Жаңа идеяларға бастамашы болуы шарт. Өйткені, біз мемлекеттік басқаруға білімді, жан-жақты дайындығы бар, тәжірибелі адамдарды тартамыз…» – деді Н.Назарбаев.

Қазақстан Президенті осы орайда интеллектуалды ұлт – 2020 идеясы турасында әңгімеледі: «идеяның басты мақсаты – жаңа қазақстандықтарды тәрбиелеу. Елді адам капиталы арқылы бәсекеге қабілетті ету. Бұл үшін біріншіден, білім жүйесінің инновациялық дамуына жолаушы керек. Бізде әр жеті-сегіз жыл сайын өз ісінің шеберлері көбейіп келе жатқаны дәлелденіп отыр. Сөйте тұра, осыны қанағат тұта отыра бермей, жастар бойында қас пен көздің арасында жаңарып жатқан ақпарат тасқынынан өзіңе қажеттісін іріктеп алатын жасампаздықты шыңдау қажет. Бұл үшін жаңаша оқыта алатын ұстаздар керек… Екіншіден, электрондық қызмет көрсетуді жаңа заманға сәйкестендіру керек… Үшіншіден, жастардың рухани тәрбиесіне айрықша көңіл бөлу…».

Елімізде ел келешегін ойлаған интеллектуалды элитаны қалыптастыру мәселесі Нұрсұлтан Назарбаевтың алға қойған елеулі саясатымен үндеседі. Жастардың оқуына жұмсалған шығын ертең интеллектуалды өнім есебінде елге қайта оралады. Бұл бір жағынан мемлекетке байланысты болса екінші жағынан жастардың білімге деген құштарлығына байланысты. Сондықтан жастарды білімге тартқан абзал. Бұл, өз алдында әлеуметтік жаңаруларды тиімді етуге әкелері сөзсіз.

РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ - ӘЛЕМГЕ ЖАҢАША ҚАРАУ

РУХАНИ ЖАҢҒЫРУ – ӘЛЕМГЕ ЖАҢАША ҚАРАУ

Молдабаева Роза Апакбаевна

Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті

Психология кафедрасының аға оқытушысы, әлеуметтік ғылымдар магистрі

Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласын оқи отырып, оның әрбір сөйлемінде бүгініміз бен болашағы жарқын Қазақстанға апаратын нақты жоспар, мақсат көрсетілгендігін түсіндім. Елімізде әлеуметтік-экономикалық, саяси реформалар жақсы жүзеге асуда. Ал бұл мақаладағы рухани өрлеу, рухани жаңғыруды біздің дамуымыздың ең басты тұғырларының бірі деп есептеймін.

Ресми деңгейде статегиялық маңызы зор құжат пен мемлекет басшысының жолдауына қатысты бірінші рет пікір айтқалы отырмын. Бірақ біздің өміріміздің шындығы, әр қайсымыздың құндылықтарымыз, осы өмірдегі Адамзаттың миссиясы, оның әлемді өзгертудегі үлесі мен тұлғалық және отбасылық, кәсіби тұрғыда шеше алатын мәселелері туралы күнбе-күн айтып жүрміз. Бұл мәселелер жоғары оқу орны өкілі ретінде, екі кезеңнің ұштасуында тәжірибе жинап өскен адам ретінде мені де мазалайтыны сөзсіз.

Кезінде Абай атамыз «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселерімен озады» деген болатын. «Адами фактор мен капитал» феноменінің маңызы, адами капиталды дамыту концепциясы әлемдік деңгейде алдыңғы қатарға шықты. Демек, ХХІ ғасырда мемлекеттер тек өнім және технологиямен ғана емес, сонымен қатар сапалы адами капиталмен де бәсекеге түседі.

Сондықтан, бүгінде біз Ел басының жолдауындағы Адам, оның жасампаздығы мен психологиялық саулығы мәселесінің өзекті екеніне көзіміз тағы да жетіп отыр.

Президенттің жолдауындағы алты бағытты талдау, оның бесеуінің сана- сезім, білім, ақыл, зияткерлік сияқты ұғымдарға негізделетінін көрсетті.

Бұдан Қазақстандықтарды әлемге, өзіне жаңаша қараудың жаңа формасына өтетін, өзінің тұлғасын және кәсіби өсуді ұйымдастырудың прагматикалық қатынасы қалыптасатын кезеңнің туып келе жатқанын байқауға болады. Адам санасы «Бұл әлем маған не береді? » деген тұтынушы ойлау моделінен «Мен әлем үшін не істей аламын?» деген прогрессивті ойлау моделіне көшеді.

Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдарға бағытталған латын әріптеріне көшу, аударма әдебиеттерді дайындау, әлеуметтік-гуманитарлық мамандықтарды дайындауға көңіл бөлу жаңа зерделі мамандардың, Қазақстанның технологиялық ресурстарын дамытудың қажет екенін білдіреді.

Әр халық, әр мемлекет ғасырлар бедерінде рухани жаңғырып, жаңарып отырады. Ал рухани жаңғыру мен жаңаруда білім берудің ролі зор.  Біз өзіміздің ұлттық ерекшеліктерімізді сақтай, ескере отырып, әлемде болып жатқан жаңалықтарды қабылдай білуіміз керек. Бірнеше тілді білген адам ештеңеден ұтылмайды. Бүгінде үш тілді, тіпті оданда көп тілді меңгерген балалар бар. Олардың қатары күн санап көбейіп келеді. Олар өз туған тілін, тарихын, салт дәстүрін жақсы біледі, өте білімді балалар.

“Ел болам десең, бесігіңді түзе” дейді ұлы Мұхтар Әуезов. Әрбір білімгер өз жері мен оның байлығының иесі болу үшін жаңа технологияларды меңгеріп, жаңаша өмір сүруге үйренудің жолдарын білуге тиіс. Егер қоғамның даму кілті білімді адамдардың жаңаша қызмет атқаруын керек ететін болса, сол жаңашыл адамдарды, болашақ қоғам мүшелеріне білім мен тәрбие беруді жүзеге асыратын мамандар дайындайтын біздің білім беру ұйымдары Елбасы көздеген бағыттарға лайықты болуы тиіс. Ең бастысы –білім беруге қойылып отырған жаңа талаптарды орындауда көптеген жұмыстар жүргізіліп, жастардың үш тілде білім алуына, жаңа технологияларды білім беру жүйесіне енгізуде өңірімізде келелі жұмыстар атқарылуда. Ұлт жоспарын орындауда әр саланың өзіндік үлесі болса, ұстаздар қауымы қосатын үлес – жас ұрпақты жаңа қоғам мүшесі етіп білім мен тәрбие беруді жаңаша құру, оны осы Елбасымыз көрсетіп отырған талаптарға сай орындау деп білемін.

Елбасымыздың жолдауында көрсетілген мәселер қазақ халқының жоғары ұстанымына сай, яғни ұлттық сана сезіміне, ұлттың мәдениетіне, тіршілік әрекетіне, өзара әрекеттестік пен өзара қарым –қатынас саласына, бейбіт өмірді құндылық ретінде қарастыруына, дүниеге-табиғатқа, қоғамға, мәдениетке, адамға ықпал етудің ізгілікті, рухани негізіне, психологиялық саулық мәселесін оң шешелетінін сеніміз мол.

Подготовка будущих специалистов в условиях модернизации общества

Подготовка будущих специалистов в условиях модернизации общества

Р.Т. Алимбаева

к.пс.н., доц. каф. психологии

КарГУ имени Е.А.Букетова

Статья Президента РК Н.А.Назарбаева «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания» четко расставила приоритеты в духовном развитии современной молодежи. Для того, чтобы двигаться вперед, надо измениться. И эти изменения, прежде всего, касаются научных и педагогических кадров страны, так как на них лежит большая ответственность в формировании интеллектуального потенциала молодого поколения. Кафедра психологии, факультета философии и психологии КарГУ имени Е.А..Букетова предприняла определенные шаги в реализации Программной статьи Главы государства. Для «сохранения своей культуры, собственно национального кода» студентам и магистрантам читаются курсы «Этнопсихология» и «Психологические проблемы инкультуризации личности», где происходит закрепление у студентов доминанты на самореализацию личностного потенциала через развитие национальной идентичности, творческого мышления, коммуникативную компетентность. XХI век – век высоких технологий выводит на совершенно новый уровень развития наше общество: обмен информацией, общение между людьми, способы построения отношений. Роль информационных технологий в жизни отдельного индивида и всего общества в наши дни настолько велика, что становится невозможным игнорировать их очевидную социальную значимость. Поэтому «Цифровой Казахстан», программа трехъязычия и программа культурного и конфессионального согласия выполняется в рамках учебных дисциплин «Psychology of religion», «Информационные системы и базы знаний по психологическим наукам», которые являются частью подготовки конкурентоспособного специалиста. Перед нами были поставлены конкретные задачи, чтобы войти в будущее, не нужно забывать ценности прошлого. И одной из них является переход с казахского языка на латиницу. Начиная со следующего учебного года, студенты будут изучать латинскую графику, которая поможет легче ориентироваться в международном информационном пространстве. Возникла необходимость повышения роли гуманитарных кафедр, для выполнения проекта «Новое гуманитарное знание. 100 новых учебников на казахском языке», которые помогут студентам учиться по «лучшим мировым образцам».

Немалое значение уделяется воспитанию студентов любви к Родине, культуре, обычаям и традициям, которые являются «основой культурно-генетического кода».

Задачи модернизации стоят перед каждым мыслящим человеком, перед каждым молодым человеком, перед каждым, кому не безразлично будущее страны и кто готов «построить свое лучшее будущее»!

Рухани жаңару – кемел келешектің кепілі

Рухани жаңару –кемел келешектің кепілі

Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңару» атты мақаласы   біздің кемел келешігіміздің алтын арқауы.  Кезінде қытай ғұламасы Конфуций  «халықты дамудың бұрын-соңды болмаған қуатты жолына түсірген, тарихта тәлім қалдырған тұлғаларды өмірден өзінің орнын тапқан адам»-  деген тұжырым жасаған екен. Осы бір ойдың кемеңгер кейіпкері елбасымыз емес пе деген ой келеді. Елбасымыздың  «Болашаққа бағдар: рухани жаңару»-ға шақыруы еліміздің келелі келешіне бағытталған,  халықты жарқын болашаққа, бағыттаудың бағдарламасы іспеттес.  Келешекте халқымызға әлемдік дамудың  даңғыл жолын айқын көрсетіп, келер белестерді  жаңарған санамен  бағындыруға үндейді. Адамзат жайлы адами ізгі қасиеттердің биігінен көрінген адам ғана  тарихпен бүгінді, бүгінмен ертеңді рухани сабақтастырып болашаққа бағдар жасайтыны белегілі болса керек. Кезінде Гераклит адамзаттың таза көңілмен қштасуының үш тірегін мәлімдеп көрсеткен екен. Олар:  ой бірлігі, сезім бірлігі, ерік бірлігі. Ой бірлігі- рухани табысу, сезім бірлігі – діни ұстанымдарды құрметтеу, ерік бірлігі – сатусыз қызмет дейген тұжырым жасағаны мәлім. Елбасының рухани жағаруға деген көзқарасы  өзіндік жаңа форматтағы бүгінгі таңдағы ерекше құндылыққа толы құнды ойлар қоры болып отырған белгілі.Елбасымыз  жаһанға түбегейлі  жаңару жоспарын ұсынды сонымен қатар  қоғамдық сананы, танымды  рухани жағару арқылы өзгертуге бағдар беріп, келешекке нық қадам жасауға рухани серпін, рухани қуат беріп қоғамды тағы да бір жаңарысқа толы  бағдаршамды жаққанда тебірегенбеген жан жоқ шығар сірә. Бұл рухы әлсіреген, ойы шашыраған, қалтарыстан жол таппаған талайлардың санасына жарық еткен сәуле түсірді, өмірге жаңа бір көзқарас қалыптастырып, қуат берер  рухани қазынаның қайнар көзі деп білемін.

Қазіргі таңдағы күн санап болып жатқан өзгерсітер әлемінде өмір сүру, алдыңғы қатарлы отыз елдің ортасынана орын алу үшін алдымен рухани жаңару қажет.Рух  биіктігі санамен сабақтасып  тұлғаны кемелдендірудің берік діңгегі табылады.

Әлем күн санап сан қырлы өзгертерге ұшыруда. Жаңа тарихи кезең қарсаңында рухани жаңару – ұлт санасының жаңаруын жүзеге асыруды көздейді. Жаңа дәуірде  заман талабына икемделу, жаңа қоғамның жағымды жақтарын санамызға сіңіруге негізделеді.  Саналы түрде жаңару өтке тарихымызға, дәстүрлерімізге сын тұрғысында сынап қарамай, заманның сынанан, тарихтың талқысынан өткен озық тәжірибеміздің жалғасын табу. Сонымен қатар  рухани-саналы жаңғырудың қайнар көзіне айналдырып,дамудың арнасын  тасытып, ауқымын кеңейтуде тиімді қоданылуы шарт.Рухани жағару -ұлттық болмысымызды сақтай отырып, келешекке нық қадам басу, болашағымыздың жарқын болатындығына кемел сенуге, тек сеніммен келешекке қадам басуға шақырыр рухыңды асқақтатып, жаныңа жалын берер орамды ойлардың, орайлы пікірлердің жүйесі екені белгілі. Ұлттың рухани жағаруы ұлттық сананың өзіндік қалыптасқан құдыретімен байланыстылығында, және халқымыздың өмірлік тәжірибесі қиын-қыстау сәттерден ақыл парасатымен,  ұлттық құнылығымен  жол тауып, келер күнге сеніммен нық қадам басып алға ұмтыла білетін  қасиетімен  қашанда қадірлі.  Рухани жаңғыру тамырын тереңге жайған тарихымыздың, бүгінгі өмір салтымыздың, жарқын болашағымыздың  өзара сабақтасыр бір арнада тоғысуынан туындаған   ұлттық санамыздың  рухани үйлесімнің кепілі.  Сана ашықтығы жастарымыздың дүниенің шар тарабында  ойып орыны табуға бағыттайды. Қоға сұранысы күн санап өсіп, өзгеріп отырған заманда «сен де бір күрпіш дүниеге тететігін тап та бар қалан» деп ғалама  Абай айтқандай , елбасымыз жаңа заманда жаңа талаптарға сай болып әлемдігі алдыңғы қатарлы ел қатарында болудың бір шарты жастардың білімділігіғ біліктіліг мен іскерлігінде екенін айқын көрсеткен. бір сөзінде елбасымыз «қазір бой жарыстыратын кез емес ой жаорыстыратын кезең деген болатын» осы бір ойлар өзара орайласып,  сабақтасып жатыр емес пе, ол үшін саналы түрде рухани жаңарудың орны ерешке екені тағыда  белгілі. Ұлттық сананың кемелденуі ұлттық жаңарудың кепілі делінген бұл ұлттық сана сезімді  ұқлттық тарихымызды қастерлей отырып,  ұлттық құндылықтардың, ұлттық бай мұрамыздың негізінде, ұлттық мәдениетімізді қадірлей отырып кеңейтуге, кемелдендірудің бағдары. Осы алатған ұлттық сипатымызды сақтай отырып,  оның сипаттарын өзгертуге негізделеді. Ұлттық болмыс сақталғанда ғана, ұлттық мәдениет жалғасын тапқанда ғана жаңару жүзеге асыда, жаңару құныдысын алып, кертартпасын қалдыруға деген жоғары талғам болуы шарт екені айқын аталған. Демек рухани жағарудың әр  бағытында психологиялық астар жатыр.   Айтылған жайттарды жүзеге асыруда замандастарымыздың өмірге беген тұлғалық бағыттылығы, өмірге деген таламы, тануға деген танымдық жүйесі, сараптауға салар санасы жатыр емес пе олай болса  жағару психологиялық тұрғыда жүзеге асатыны белгілі.Психология рух –жан дүниенің арқауы олай болса  рухани жаңару адамның жан дүниесінен орын алып санасында орнығуы шарт, сонда келмелді келешектің болашағы жарқын болмақ деген салмақты ойлар рухани жаңаруда орын алған.

Олай болса айтылған құнды ойларды жоғары оқу орныныда болашақ мамандарды дайындауда тиімді қолдану біздің басты мақсатымыз. Рухани жаңаруда психологияның көптеген салалары қарастыратын мәселелер қамтылған. Онда «тұлға психологиясы»,«этнопсихология», «дін психологиясы», «әлеуметтік психология» «педагогикалық психология» «ұжым психологиясы», «саяси психология» т.б.  пәндердің негізіне үлес қосар басты мәселелер қарастырылған. Осы орайда рухани жаңаруды басты назарға ала отырып  болашақ мамандарымызды ертеңгі еңбек майданына дайындау біздің кемел келешігіміздің, рухани дүниеміздің бай, сенімді ертеңіміздің кепілі болмақ.

Әлеуметтік ғылымдарының магистрі,

психология кафедрасының аға оқытушысы     Нұрғалиева С.М

Роль модернизации в достижении личного успеха

Роль модернизации в достижении личного успеха

 

Старовик П.П., магистр гуманитарных наук,

старший преподаватель кафедры социальной работы и социальной педагогики

Карагандинский государственный университет им. Е.А.Букетова, г. Караганда,

starpav@mail.ru

 

Важнейшим условием развития общества всегда были высокопрофессиональные качества специалистов всех уровней. Для успешного функционирования  государства такие требования предъявляются, в первую очередь, к профессионализму работников. Существуют целые отрасли знаний, отработанных методик, которые формируют качества руководителя, лидера и значит во многом успешного человека. Путь к успеху индивидуален, но критерии успешности в сегодняшней ситуации определен достаточно ясно: достижение поставленной цели, общий положительный результат в решаемой задаче, уважаемый социальный статус. Все критерии сходятся в одном необходимом условии – деятельности, которая может выражаться в личностном росте, самосовершенствовании человека.

На фоне глобального кризиса Казахстан  – одна из немногих стабильных и благополучных стран, где, прежде всего, экономические показатели, постоянно растут. Республика успешно входит в мировое экономическое пространство, где существуют новые пути развития и новые препятствия, требующие рациональных методов решения. В программе «Социальная модернизация Казахстана: Двадцать шагов к Обществу Всеобщего Труда» и программной статье«Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания» таким существенным препятствием на пути к этому, президент Казахстана Н.А. Назарбаев называет идеологию потребления, породившую «извращенную мотивацию к труду» – социальное иждивенчество, ставшее одной из фундаментальных причин культурного и экономического спада развитых стран. Такого рода «ложные ориентиры» существуют и в казахстанском обществе. Избавиться от них возможно путем создания системы концептуально новых идей.

Усвоение данного положения связано с  изменением сознания казахстанцев в сторону самоорганизации и фактического принятия условий гражданского общества. Необходим модернизационный процесс решающий задачи эффективности функционирования социальных отношений, «зарождения и развития креативного класса», создание профессионального корпуса госуправленцев, внедрения новой мотивации к труду, основанной на высокой личной ответственности.

Однако существует ряд барьеров институционального характера, преодолеть которые можно целым комплексом качественных мер, влияющим на формирование и развитие современного гражданина. Эти меры направлены, прежде всего, на изменения в правовой и образовательных сферах, что приведет к новому пониманию каждым своей роли в обществе, основанном на принципах права и справедливости, а значит иной культуре мышления.

Процесс создания новой культуры мышления, модернизации общественного сознания, претендует на универсальность своих принципов и подходов, закономерностей в изучении и развитии видов деятельности. Она во многом связана с концептуальным представлением о развитии профессионализма во всех сферах человеческой деятельности.

Модернизация общественного сознания акцентируют внимание и выделяют понятие «зрелой личности»,которая определяется, в сою очередь, зрелостью уровня морально-нравственных качеств человека. Это есть не конечный результат развития духовных, интеллектуальных и физических способностей, а процесс направленного гуманистического  развития личности.  Прогресс личности предполагает качественное развитие деятельности и ее уровней – мастерства и творчества. Поэтому модернизация общественного сознания может рассматривать проблему  совершенствования гражданина как субъекта деятельности, оптимизации деятельности (прежде всего профессиональной), мастерства, творчества.

Конечно, существует ряд внешних факторов, влияющих на человека. Но личностный аспект предполагает, прежде всего, механизмы самоорганизации и самосовершенствования, которые должны исключить уже на ранних этапах этого процесса социальный инфантилизм – качественную характеристику индивидного состояния человека.

Есть разные причины, которые не позволяют решать задачи модернизации методологически. Существует опасность политической, психологической или религиозной идеологизации модернизации. Выбор одного из направлений дал бы импульс исследованиями личностного аспекта, но привел бы к потере статуса объективного и интегративного процесса. Необходимо развивать комплексное понимание прогрессивного развития человека, как индивида, субъекта и личности. Здесь возникает несколько проблем с обозначением личностного аспекта модернизации: определение мировоззренческих позиций и, соответственно, стандартов и эталонов ориентированных на профессиональное развития человека.

Данное направление модернизации не может плодотворно развиваться без соответствующих философских, исторических и культурологических исследований, поэтому сейчас ведутся поиски философских основ, прошедших все переходные этапы, с полной методологией, раскрывающей культурно-историческим рамки формирования общественного сознания.

Top